Онон, дьэ бу, Улуу нуучча норуотун Ийэ дойдутун көмүскээһиҥҥэ элбэх хаана тохтубут французтар, немецко-фашисткай армияларын үлтүрүппүт Ытык сиригэр Бородиноҕа кэлэн турабыт.
Саха Представительствотын көмөтүнэн анал массыыналанан, аны суоппарбыт Евгений Александрович Волынец сэргэх кэпсээннэрин истэн суолу билбэккэ хааллыбыт. Массыына иһигэр син сылаас, онтон таһырдьа массыынабытын хамсатар, киһи сирэйин «быһа» охсор, таҥаһын сыыһын курдары охсор тыал, силлиэ, тымныы бөҕө бу уйаара-кэйээрэ биллибэт Бородино хонуутун баһылаабыттар.
Музей комплекска техника да, дьон да сылдьыбатаҕа ырааппыт. Биһиги да айаннаан кэлбит суолбут Бородиноҕа чугаһаан истэх аайы тибии бөҕөлөөх этэ. Суолу сорох кэмҥэ көрдөрбөт хаар буурҕа будулуйан ылара, массыына суолун-ииһин бүөлүүрэ. Суолбутун сүтэрэ-сүтэрэ айаннаан музей комплекс хонтуоратын буллубут.
Хонтуораҕа киирэн музей комплекс дириэктэрэ суох буолан, кини научнай солбуйааччытын, РФ культуратын үтүөлээх үлэһитин Александр Викторович Гобуновы кытта кэпсэттибит. «Эһигини күүппэтэхпит» тылынан саҕаламмьҥ кэпсэтии кэҥээбэт, туһалаабат буолла дии олордохпуна Петр Семеновиһым киирэн кэллэ, киһибит «РФ фотожурналиһа» диэн билиһиннэрдим Петр Семенович дорооболоһон-дыраастыйдаһан бүтүүтэ дьиэлээх киһибит хайдах эрэ бэртэх кэлэн дьэ киһилии кэпсэтэн бардыбыт. Онтон сыыйа-баайа Александр Викторович сүрүн көрөөччүлэри М.Н. Целорунгоны, методиһын (научнай үлэҕэ) Ю.С. Аржакованы, отдел сэбиэдиссэйин А.А. Сухановы ыҥыртаан кэпсэтиибитин салҕаатыбыт.
Түмүгэр Александр Викторовичпыт дьонугар Бородино туһунан кинигэнэн, календарынан, видеоматериалынан уонна аҕыйах да буоллар сэрии толоонуттан булуллубут, учуокка киирэ илик каасканан, гильзанан уод.а. көмөлөһөргө сорудахтаата. Онтон ону бэлэмниир кэмнэригэр Бородино музейын көрдөрөргө арыалдьытынан научнай үлэ методиһын Юлия Сергеевнаны анаата. «Адьас бараргытыгар киирэ сылдьаарыҥ, таһынан баран хаалымаҥ», – диэтэ Александр Викторович.
«Бородино» музей комплексын дьиҥэр, аҕыйах чаас кыайан көрбөккүн, сирийэн көрөр буоллаххына адьас кырата 2-3 да хонук кыра дииллэр. Үс чаас курдук кэмҥэ Бородино музей комплексын көрдүбүт, Петр Семеновичтыын икки аппараатынан хаартыскаҕа түһэрэ сатаатыбыт. Музейы көрөр баҕа күүһүттэн «Бородино» хонуу тыалын-кууһун төрүт да умнан кэбистибит.
Бириэмэ киэһэрэн, төттөрү айаннаары музей хонтуоратыгар тиийэн, Александр Викторовичтыын көрүстүбүт. Киһим кэһии бөҕөнү биэрдэ.
Бүтэһигэр кини салайар үлэһиттэринээн анаан-минээн хаартыскаҕа түстүбүт. Онтон киһим сүбэлээтэ: «…бачча кэлэн баран, сахалар сэриилэспит Ельня дэриэбинэтин уонна онно Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенэ М.Е. Николаев туруортарбыт памятнигын көрүҥ, мин эһигини сылдьыахтара диэн Ельня дэриэбинэ старостатыттан суолун-ииһин ыйыталастым, оҥорбуттар, суол-иис баар», – диэтэ. Биһиги суоппарбытын кытта сүбэлэһэн баран «барабыт» диэн буолла. Александр Викторович арыалдьытынан, били үлэһитин Юлия Сергеевнаны биэрдэ. Суолбут кырдьык оҥоһуллубут буолан 20 биэрэстэни бэрт түргэнник кэллибит. Кылабыыһаҕа тиийэн Президеммит Николаев туруортарбыт памятнигын буллубут. Дьэ, кырдьык киһи памятниктаахпыт диир памятнига туруоруллубут.
Памятникпытын хаартыскаҕа түһэрэн, дьэ массыынабыт диэки баран истэхпитинэ Ельня дэриэбинэ старостата музей салайааччытын Александр Викторович сорудаҕынан биһигини көрсө кэллэ. Билистибит. Николай Семенович Тымников диэн эбит, үйэтин тухары электригинэн үлэлээбит. Николай Семенович манна элбэх саха хорсуннук сэриилэспитин туһунан чороччу улаатан иһэн истибитин кэпсээтэ. Николаев бу памятнигы оҥотторбутун иһин олус махтанар: «Ельня дэриэбинэбит биир соҕотох кэрэ-бэлиэ пааматынньыга – сирэ буолла!» – диир.
Дьэ ити курдук Ельня дэриэбинэттэн икки мраморнай плиталаах, «Бородино» музей комплекстан икки суумка кинигэлээх, сэрии хонуутуттан көстүбүт аҕыйах да буоллар экспонаттардаах Ийэ дойдубут киинигэр Москваҕа букатын түүн кэллибит.
Төрөөбүт дойдубут киинигэр Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии киин музейыгар, норуот ааттыырынан «Поклонная гора» тиийдибит. Тыһыынчанан үлэһиттээх, 170 га сиргэ тайаан олорор музей.
Петр Семеновичтыын маҥнай экскурсоводтары, онтон да атын аллараа соҕус дуоһунастаах үлэһиттэри кытта билсэ сатаатыбыт, ити билсэ сатааһынҥа күммүт аҥара барда да, биһиэхэ көмөлөһүөх айылаах табаарыс көстүбэтэ. Онтон санаа киирэн, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии киин музейын үрдүкү салалтатын быһаччы көрсөн дьэ быһаарыстыбыт.
Сирэй дириэктэр суох буолан, биһигини дириэктэри бастакы солбуйааччытыгар, философскай наука кандидатыгар, доцеҥҥа В.Н. Скрябиҥҥа киллэрдилэр. Виктор Николаевичтыын билистибит, кыһалҕабытын кэпсэттибит. Онтон киһибит, кнопкалары баттаталаан, дириэктэр көмөлөһөөччүлэри В.В. Дичконы, Б.Ф. Заиканы, военно-патриотическай отдел начальнигын В.П. Морочконы, тематическай быыстапка отделын сэбиэдиссэйин Е.В. Щербакованы, кини көмөлөһөөччүтүн Д.С. Милаванованы уонна биир дириэктэргэ көмөлөлөһөөччүнү уо.д.а ыҥырда. Уонтан тахса үлэһиттэрин мунньан барыларын кытта, биһиги көрдөһүүбүтүнэн туох кыалларын, туох кыаллыбатын чуолкайдаата, юридическай өттүнэн эмиэ үөрэтэн, сыаналаан көрдүлэр. Дьэ, бу дьүүллэһии кэмигэр, уҥа-хаҥас эрдэн эрдэхтэринэ, биһиги мунньахтыы олорор кабинеппытыгар, дьиэлээхтэр билэр киһилэрэ киирдэ, мунньахпытын салайа олорор Скрябин ордук видеоматериаллары биэрии эрдэттэн «заявканан» эрэ уонна министерствонан, аны үгүс өттө бигэргэннэҕинэ, маны таһынан хонтуруоллуур тэрилтэлэринэн көҥүлэ эрдэ оҥоһулуннаҕына эрэ музей биэрэр эбээһинэстээҕин Петр Семенович биһиги иһиттибит. Оннооҕор фотоснимканан хаартыскаҕа түһэрии музейга сорох саалларга көҥүллэммэтин, бобулларын туһунан саҥа иһиттим.
Кэпсэтиибит түмүгэ чугаһаан истэҕин аайы: «…ол табыллыбат, бу табыллыбат, сокуон көҥүллээбэт…» – диэн күүһүрэн, элбээн истэ. Бу маннык «моргуор» быыһыгар көрдөхпүнэ мунньах ортотугар киирбит киһибит Скрябин кулгааҕар тугу эрэ этэр-кэпсиир, ыйыталаһар.
Дьэ, итинник мунньахпыт түмүктэннэ. Биһиэхэ көмөлөһүүгэ туох да быһаарыы тахсыбата, оннооҕор «көмөлөһүҥ!» диэн тыл иһиллибэтэ. Арай мин иһиттэхпинэ барыта сокуонунан бобуулаах буолан таҕыста. Мунньах кыттыылаахтара тахсыбыттарын кэннэ били кэлин киирбит киһим этэр: «Ыраах Саха сирин музейыгар көмөлөһүҥ, доҕоор, бэйэлэринэн маннык көмө көрдөһө сылдьар дьоҥҥо!» – «Сокуону тутуһар буоллахха, көмө оҥорор кыахпыт суох, оннооҕор бу дьоммут туохха наадыйалларын туһунан биир лиис сайаапкалара суох», – диэн Скрябин миигин ыйар.
Түмүгэр, биһиэхэ Сергей диэн эдэркээн специалиһы сыһыардылар. Петр Семеновичпар тугу барытын хаартыскаҕа түһэрэргэ көҥүллээтилэр уонна саамай үөрбүтүм, ордук видеоматырыйаалга сайаапка оҥорон сарсын бигэргэттэрэргэ сөбүлэстибит.
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии киин музейа барытын босхо көрөргө анал көҥүл таһаардылар. Аны икки миэстэлээх музей дирекциятын анал дьону хоннорор минигостиницаларыгар биһигини киллэрдилэр, төһө баҕарар олоруҥ, төлөбүрүн 300 солкуобайдыыны остуолга техническэй үлэһиттэргэ анаан хаалларыҥ диэтилэр. Дьэ, Петр Семенович биһиги үөрүү бөҕөҕө түбэстибит, дьыалабыт барыта санаабыт курдук табыллар суолугар-ииһигэр киирбит курдук буолла.
Скрябин кабинетыттан тахсыыбытыгар букатын аймахтыы, доҕордуу дьон курдук буоллубут, 1ч. 40 м. устата син элбэҕи кэпсэттибит, билистибит. Дьиэлээх хаһаайын көрдөһүүтүнэн, бэлэм фотожурналист баарынан биһиги үһүөн хаартыскаҕа түстүбүт. Тарҕаһыыга илии тутуһан, өссө көрсөргө ыҥырсан ахан биэрдибит, биһиэхэ дьоммут визиткаларын биэрдилэр. Мунньах ортотугар киирэн Скрябин аттыгар олорбуг киһим визиткатын көрбүтүм, киһим аата Владимир Васильевич Калашников диэн эбит. Генерал- лейтенант, Президент сүбэһитэ. Дьэ, ити курдук Петр Семенович биһиги Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии киин музейыгар түөрт күннээх үлэбитин саҕалаатыбыт. Биһиэхэ сыһыарыллыбыт эдэр специалист Сергей көмөтүнэн ити киэһэ хойукка диэри сайаапкабытын оҥордубут. Аны ити сайаапкам сүнньүнэн салайааччым Егор Спиридонович Шишигин аатыттан (сибээскэ тахсан көҥүллэтэн) Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии киин музейын кытта дуогабар бырайыагын оҥордубут. Кураторбыт Сергей видеоматериалбыт көҥүлүн оҥортордо, мин билбэккэ да хааллым. Сүрдээх үчүгэй усулуойаҕа 4-5 күн устата Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии киин музейыгар үлэлээтибит. Хаартыскаҕа түһэрии бөҕөнү түһэрдибит. Быыстапка, экспозиция эгэлгэтин көрдүбүт. Түөрт күннээх, турунан туран көрүүгэ биһиги бу музей түөрт гыммыт биирин эрэ көрбүт эбиппит. Дьэ улуу музей!
Дойдубутугар эрдэ кэлиэхтээх дьон, РФ Оборонатын министерствотын баайга-дуолга Департаменыгар Таатта улууһуттан Улуу Кыайыы 70 сылынан сибээстээн, Т34 танканы биэрэргэ эрдэ ыытыллыбыт көрдөһүү суруктарбытын көрдөөһүҥҥэ өссө хас да хоннубут.
Көрдөһүү түмүгүнэн сурук-бичик, оннооҕор электроннай сурукпут тиийбэтэҕинэн ити Департамент төлөпүөннэрин нүөмэрин илдьэ дьиэлииргэ тиийдибит. Аны бу күннэргэ, мин үлэм сүнньүнэн суруйааччы политссыльнай В.Г. Короленко уонна В.М., М.Н. Ионовтар сиэннэрин Москва куоракка көрдөөтүбүт.
В.Г. Короленко сиэннэрин булбатыбыт, онтон Ионовтар сиэннэрэ Виктория Высоцкаяны булан көрсөн, үөрүү бөҕө буолла. Урут ити 1978-1979 сс. кини медицинскэй наука кандидата этэ, билигин Виктория Высоцкая медицинскэй наука доктора буолбут, үлэ-хамнас үөһүгэр сылдьар. Таатталарга эрэ буолуо дуо, Саха сирин дьонугар харахтара уулан-уулан истиҥ эҕэрдэтин барыбытыгар ыыппытын, бу түгэнинэн эһиэхэ тиэрдэбин. Саха сирин дьонун-сэргэтин наһаа иһирэхтик саныырыттан, ахтарыттан биһиги улаханнык үөрдүбүт. Суорун Омоллоон тэрийбит музейын кытта сибээһин быспатыгар уонна суруйааччы политсыылынай В.Г. Короленко эдэр аймахтарын салгыы көрдөөһүҥҥэ үлэлэһэригэр Виктория Высоцкаяттан көрдөстүбүт.
Онон дойдубутугар хомуйбут бэлэхпит 518 устуука буолла, ыйааһынынан 110 киилэ. Видеоматериалы 130 компактнай дискэҕэ батаран аҕаллыбыт, бу дискэлэр тиэмэлэрэ барыта Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии буолар. Петр Семенович 5000-н тахса видеоматериалланна.
Маны сэргэ, аны Сталинград (Волгоград) куораттан Мамаев Кургантан, Аҕа дойду сэриитин кэмигэр саамай хаан тохтуулаах, үйэҕэ суох, улахан танковай сэрии-охсуһуу буолбут хонуутуттан Прохоров сириттэн, Россия дьоно үйэ-саас тухары сүгүрүйбүт, көмүскээбит номоххо киирбит Смоленскай куоратын кыһыл истиэнэтиттэн, Берлиҥҥэ Рейхстахха Улуу Кыайыы знамятын аһыспыт көмүс уҥуоҕун аттыттан, Поклоннай гораттан «Ытык буор» бэлэхтэтэн аҕаллыбыт.
Сүрүн сыалбытыгар, сибээһи олохтооһуҥҥа бириэмэни харыстаабакка туран үлэлээтибит диэтэхпинэ сөп курдук.
Ол курдук билигин, Чөркөөх музейдарын Россия куораттарын музейдарын кытта сибээһэ балайда кэҥиир. Өрөспүүбүлүкэ бары музейдарыгар ким баҕарарынан ити сылдьыбыт музейдарбытын кытта сибээстэһэригэр биһиги бары өттүнэн көмөлөһөр баҕалаахпыт.
Маны таһынан, билигин Таатта улууһун сорох нэһилиэктэрин салайааччылара инники наадалааҕынан аахтахтарына быһаччы сибээстэһэр үлэлэр биирдии куораттарга суоллара баар буолла. Биһиги санаабытыгар, кинилэри урукку өттүнээҕи историябыт сибээстиир. Манна, ити сибээс туһунан кылгастык быһааран биэрдэххэ маннык: Дьүлэй нэһилиэгэ Смоленскай куораты кытта политссыльнай Петр Алексеевиһынан, Баайаҕа нэһилиэгэ Сычевка куораты кытта разведчик Георгий Михайлович Андросовынан, Октябрьскай нэһилиэк Клин куораты кытта сибээһэ немец оккупациятын кэмигэр Чөркөөхтөр 1942 сыллаахха сылаас таҥаһынан улахан көмө оҥорбут историяларынан инникитин сибээс араас көрүҥэ үөдүйбүт кэмигэр сайдыан наада.
Эдэр көлүөнэни патриотизм уонна интернационализм тыыныгар иитиигэ маннык үтүө суоллары, кыахтары төрөөбүт улууһум дьоно-сэргэтэ күүскэ туһанаргытыгар эрэнэбин. Манна иһитиннэрии курдук эттэххэ: ити куораттар салайааччыларын ааттарын, телефоннарын нүөмэрин Улуу Кыайыы знамятын эстафетатын кэмигэр, үөрүүлээх быһыыга, ити нэһилиэктэр салалталарыгар дьон-сэргэ, ыччат ортотугар туттарыллан турар.
Аҕалбыт экспонаппыт быыстапкатын Петр Семеновичтыын Ытык Күөл культуратын дьиэтигэр аспыппыт, үлэлээбитэ икки нэдиэлэ буолла, дьон-сэргэ, ыччат сэргээбит, 1000 тахса ыччат, дьон сылдьыбыттар.
Петр Семенович фотобыыстапката ити экспонаттары кытта тэҥҥэ аһылынна. Ити материалбытын барытын Чөркөөх музейыгар акт быһыытынан туттардыбыт. Видеоматырыйаалларбытын (130 комп. дисканы) Үөрэх, Культура министерстволарыгар, Ем. Ярославскай аатынан «Саха музейыгар», Хотугулуу-Илин федеральнай университекка, Саха национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр компаниятыгар, Таатта, Алдан, Эдьигээн, Чурапчы улуустарыгар, биирдилээн оскуола, музей ылбыттарын аахсыбакка туран, босхо, ылалларыгар биэрдибит. Сөптөөхтүк ити матырыйааллары көрбүт музейдар ааттарын ааттаан туран авторскай быраабы кэспэккэ эрэ, дьэ төһө кыалларынан ыччаты иитиигэ тутталларыгар көрдөһөбүт.
Петр Семенович көҕүлээн, сэрии бэтэрээнэ Чурапчыттан Иван Михайлович Павлов көрдөһүүтүнэн, Сталинградка Мамаев Кургаҥҥа аатырбыт артиллерист Гаврил Дмитриевич Протодьяконов олорпут тииттэрин анныттан ылбыт «Ытык буорбутун» уонна Г.Д. Протодьяконов туһунан фотоматырыйааллары Алаҕар нэһилиэгин оскуолатын коллективыгар, нэһилиэк салайааччыларыгар, бэтэрээннэргэ илдьэн туттардыбыт.
Алаҕар нэһилиэгин дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччытыгар Р.Ф. Гоголевка, Г.Д. Протодьяконов аатынан орто оскуола директорыгар В.И. Федороваҕа Сталинград (Волгоград) куорат бэтэрээннэрин Сэбиэтин салайааччыларын кытта шефтэһэргэ, сибээстэһэргэ, инникитин военнай-патриотическай үлэни ыытарга бииргэ үлэлэһэргэ көрдөһүүлэрин тиэртибит.
Улуу Кыайыы 70 сылын үбүлүөйүгэр доҕорбунуун Россия, Саха Өрүспүүбүлүкэтин суруналыыһа П.С. Оконешниковтыын киллэрбит сэмэй кылааппыт итинник.
Биһиги аҕалбыт Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии туһунан кинигэлэрбит, видеоматырыйаалларбыт уонна уоттаах сэрии, кыргыһыы толоонуттан булуллубут экспонаттарбыт хайыы-үйэ, биһиги отчуоттуохпут, кэпсиэхпит инниттэн эдэр көлүөнэни төрөөбүт дойдуну таптыырга үлэлэрин саҕалаабыттарыттан олус үөрэбит. Төрөөбүт дойдубутугар, кини эдэр көлүөнэтигэр анаан Россиябыт бөдөҥ куораттарын бэтэрээннэрин уонна музейдарын үлэһиттэрин улахан көмөлөрүнэн көстүбүт матырыйаалларбыт үйэлээхтик, баҕабыт хоту үлэлииллэригэр баҕарабыт.
Н.Е. ПОПОВ,
Чөркөөх музейын салайааччыта.
Ытык-Күөл.
Чолбон. –2015. – № 12
