Варвара Потапова аатын билбэт саха ааҕааччыта суох. Төһө да бэрт кылгас кэмҥэ олорон, айан-суруйан аастар, саха бастакы поэт дьахтарын быһыытынан умнуллубат суолу-ииһи хаалларбыта.
Кини төрдө-ууһа билиҥҥи Ньурба сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ кэлэн олохсуйбут Түүллээх Дүҥүрдээх Түлүөн Ойуунтан саҕаланар. А.А. Дмитриев бэлиэтииринэн: «XVII үйэ бүтүүтэ Түлүөн Ойуун Туймаада олоҕун отуора сотору кэминэн хамсыаҕын өтө көрөн, эрдэ-сылла бүтэй, бүк сиргэ Бүлүүгэ, Ньурба Эбэтигэр нуучча кэлиэн иннинэ көһөн тахсыбыт». Кини удьуордара ууһаан-тэнийэн үөскээбиттэр. Биир ыраах удьуорунан Батаак диэн Потаповтары төрүттээбит киһи, Варвара Потапова хос эһэтэ буолбут. Батаак үс уоллаах эбит, Тооппоор Ньукулай, Батаҥа Баһылай, Лэһэй Дьөгүөр. Тооппоор уола Мороох Ньукулай – Николай Николаевич Потапов Варя аҕата эбит. Варялаах ийэлэрэ Елена Егоровна Сукуева (1904–1952) элбэх оҕолоох ыал ахсыс кыыстара.
Варя 1946 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Ньурба Убайааныгар Үҥкүүлүүр диэн сиргэ күн сирин көрбүтэ. Игирэтин аҥаара Вася диэн уол уһаабатах. Бу кэрэ айылҕалаах, үтүө дьонноох сиргэ, дьиҥ сахалыы олоххо, балаҕаҥҥа кини оҕо сааһа ааспыта. Ийэтэ үгүс остуоруйаны, үһүйээни кэпсиирэ. Дьоллоох оҕо сааһа уһаабатаҕа, 6 саастааҕар ийэтин сүтэрбитэ…
Мин да оҕо этим,
Мин да билбитим
Аҕа-ийэ тапталын,
Атаахтар аналын,
Ол да сотору суох буолбута,
Сир ийэ хоонньугар уктубута…
Варя тыа оҕотун сиэринэн, үлэҕэ-хамнаска сыстан улааппыта, туохтан да туора турбат, барытыгар ылсан иһэр эбит. 1961 сыллаахха комсомолга киирэр. ПКО чилиэнэ, группатыгар комсорг эбит. Аҕата кини ахсыс кылааска үөрэнэ сырыттаҕына өлбүт буолан, үөрэҕин Ньурба 1-гы нүөмэрдээх оскуолатын интернатыгар олорон бүтэрбит.
Варвара Потапова литератураҕа саҥа куолас буолан киирбитэ, кини талаанын уратытын бары бэлиэтии көрбүттэрэ. Норуот поэта Леонид Попов: «Кыыс кэллэ!» – диэн уруйдаабыта уонна кэлин маннык ахтыбыта: «Кини олус истиҥ, аһаҕас, билбитин-көрбүтүн сайа саҥарар поэтесса этэ. Саҥаны, үүнэри, сайдары айхаллыыра. Улугурууну, өлүктүйүүнү харса суох утарара. Олоххо даҕаны, хоһоонноругар даҕаны халыыбы, киэби, бэлэм суолунан барыыны наһаа абааһы көрөрө. Улугуруу кэмигэр олорон, улугурууну утары хорсуннук бууннаан турбут поэт буолар. Кини охсуһуу поэта. Улугуруу кэмигэр хараастыбыт санааларын, муҥнаммыт дууһатын кистээбэккэ бар дьоҥҥо аһаҕастык арыйара» [4, c. 330].
Норуот поэта Савва Тарасов кинини Анна Ахматоваҕа ханыылыы көрөбүн диэбитэ: «Билигин биһиги Варвара Потапова хоһооннорун саҥалыы ааҕабыт. Уһулуччулаах, улуу да диэххэ сөп, хоһооннор суруллубуттар эбит. Мин билигин ол хоһооннорго Анна Ахматова, Алампа Софронов иэйэр-куойар куоластарын истэргэ дылыбын. Долгуйабын… Ытыахпын да, ыллыахпын да баҕарабын…» [8, c. 355]. Филосов Андрей Саввинов: «Потапова киһи кутун-сүрүн, ис эйгэтин өрө туппут поэт буоларын бэлиэтээн, Мэри Софиниади кинини Вестник – Айыы илдьитэ диэн ааттаабыта», – диир [6, c. 424].
Федот Потапов, Зоя Багынанова курдук улуу артыыстар кини айымньыларын бэйэлэрин баҕаларынан сырдата, тарҕата Саха сирин устун сылдьыбыттара. Онно кинини төрөөбүт да дойдутугар билбэттэрэ, истэн ытыыллар, айманаллар эбит: «Биһиги ити хайдах тоҥ дьоммутуй?! Ити оҕону тоҕо харыстаабатахпытый?!!» [1, c. 371]. Бэйэтин көлүөнэтин поэттара, үөлээннээхтэрэ кинини билинэн олус үрдүктүк туталлара – кини хорсун, «эрдэлээбит дорҕооннорун» сөҕөллөрө. Кини кэнниттэн поэзияҕа киирбит кыргыттар бары талааныгар сүгүрүйэллэрэ уонна «биһиэхэ аан аспыт, суол тэлбит киһибит» диэн махтаналлара. Аны туран саха литературатыгар Варвара Потаповаҕа курдук элбэх анабыл хоһоон атын суруйааччыга суох. Ол курдук, кини иэйиилээх айар үлэтэ, кытаанах дьылҕата киһини эрэ барытын аймыыр, долгутар.
Варвара Потапова саха поэттарыттан уһулуччу ураты этэ. Кыыс буолбутунан эрэ буолбатах. Ол эмиэ баар суол, биллэн турар. Туох-ханнык иннинэ бу эдэркээн кыыс оччотооҕу улугуруу кэмигэр хорсунунан, сытыы кылыс тылларынан соһуппута, сөхтөрбүтэ. «Мин – охсуһааччыбын!» диирэ, «кыра-хара норуотум дьолун туһугар охсуһан толук буолуом» диирэ. Ону оччолорго бары өйдөөбөттөрө, сөҕөллөрө. Эн сэбиэскэй олоххо киһи барыта толору дьоллоох кэмигэр олороҕун уонна тоҕо охсуһуох тустааххыный? Бүөтүр Тобуруокап «эн эдэр кыыскын дии, таптал туһунан эрэ туойуоххун» диэбитигэр [9, c. 332] кини маннык хоруйдаабыта:
Мин сибэкки буолбатахпын,
Суох, мин арыый атыммын –
Тымныы халлааны таламмын,
Ойдом үүммүт хахыйахпын.
Буурҕа улуйар түүнүгэр
Мин өрүү соҕотох буолабын…
(«Хахыйах ырыата»)
Иккис өттүттэн, бары ньимиликээн, «соглашам-с» буолар «улугуруу» диэн ааттаммыт кэмнэригэр кини Кырдьык туһугар охсуспута. Алампаны ким да өйдүү илигинэ, кини урут өйдөөбүтэ, сүгүрүйэр поэта буолбута: «Кырдьыксыта бэрт», – диэн сөҕөрө. Үсүһүнэн, кини талаана этэр тылын күүһүгэр, уобарастыыр дьоҕуругар көстүбүтэ.
Варвара Потапова норуотугар сулууспалыыр,
туһунан андаҕарын оҕо эрдэҕиттэн этэрэ.
Ол кэмнэртэн, быһата,
Ордорбутум дохсун ыраны,
Сир, халлаан барыта
Силбэһэр сүдү ырыатын…
(«…Күөх толбон сөтүөлүүрэ»)
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан суруйбут «Ийэ тыл» диэн хоһоонугар кини ийэ үүтүн кытта эмэн үүммүт төрөөбүт тылбытын таптыахпыт диэн андаҕайабыт диэбитэ. Уонна төрүү илик оҕотун, кырдьаҕас ийэтин, олох туһугар аан дархан андаҕары биэрэрин этэр:
Кырдьаҕас ийэм сылаас кыстыгын иһин
Мин утары туруохпун баҕарабын
Уоттаах охсуһуу кирбиитигэр,
Уонна барыларын быыһаан ылыахпын
Уордайбыт тапталым күүһүнэн!
(«Тапталым күүһүнэн»)
Ити курдук Варвара Потапова охсуһааччы буолар аналын үрдүктүк тутара.
Кини отчут-масчыт үлэһит норуотун санааларын сылаанньытар, көмөлөһөр баҕалаах айыаҕын туһунан маннык этэр:
Туойуохпун баҕарабын мин
Тоҥ тиити суулларар
Толуу хаан дьоннорбун,
Тоҥор-хатар дьоллорун…
(«…Туойуохпун баҕарабын мин)
Варя Потапова Ньурба оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, хоһоонньут быһыытынан биллэн барбыта, кини поэт буолуоҕар саарбахтаабат этилэр. Оскуолатын бүтэрээт, төрөөбүт тылын үөрэтэр ыра санаатын ситиһэн 1966 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетыгар саха тылын салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. Бу кэмҥэ, 1965 сыллаахха, А.И. Софронов лиирикэтэ аан бастаан туспа кинигэнэн тахсыбыта. Онно умсугуйбута, Алампаҕа сүгүрүйбүтэ, кини кырдьыксыт сүрэҕэр эрэммитэ.
СС-66 бөлөҕү сүрдээх түмсүүлээх, эйэлээх куурус этэ дииллэр. Кинилэр истэриттэн үөскээн тахсыбыт суруйааччылар – Уйбаан Ороһуунускай, Иннокентий Левин, Николай Литвинцев, Варвара Потапова, бэчээт үлэһиттэрэ – С.П. Филиппов, Н.Н. Уйгуров, Г.К. Эверстов, биллиилээх учууталлар – Е.М. Платонова, И.П. Филиппова, Т.К. Олесова, К.Н. Янкова, Л.Г. Скрыбыкина, В.М. Посельская, А.Т. Басыгысова, Л.Г. Готовцева, Р.Р. Кулаковская, Е.С. Максимова уо.д.а.
Варя, үөрэнэ киирээт, хоһоонньут быһыытынан биллэн барбыта. Хоһооннорун устудьуоннар эркин хаһыаттарыгар бэчээттииллэрэ, сотору хаһыаттарга эмиэ тахсан барбыта. «Якутский университет» хаһыакка корреспонденныыра. Ол курдук кини үлэтин, талаанын хайысхата арыллан испитэ. Куорат 2-с нүөмэрдээх оскуолатыгар педагог быһыытынан практикатын барбыта. Онно бу практиката бүтэ охсуон баҕарара уонна учуутал буолбатын чопчу өйдөөбүтэ.
Варя куоракка хаалбыта уонна хаһыакка үлэҕэ киирбитэ. Үрдүк үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Оччолорго үчүгэй үөрэхтээхтэргэ эрэ диплом үлэтин суруйар, көмүскүүр быраап биэрэллэрэ. Ортолор госэкзамен туттараллара. Варя үрдүк үөрэххэ киирэригэр өйтөн суруйуутун Ойуунускайга суруйбута, оттон бүтэрэригэр диплом үлэтигэр Алампа лиирикэтин талбыта.
Поэт дохсун санаалара, үргүүк лыах тыллара кинини хахсаат дьыбарга анаабыттар да буоллар, кини бэйэтигэр туруорбут сыалын-соругун ситиһиэҕэр эрэллээх:
Буоллар буоллун,
Баҕам дьэ туоллун…
Эрэнэбин: мин санныбар
Сүгэ сылдьар сарсыҥҥыбар,
Уонна бар дьоҥҥо тапталбар,
Барыны кыайыах аналбар…
(«О, дохсун санаа аргыстара»)
Варвара Потапова бэйэтин бутуурдаах үйэтигэр кими таҥара оҥостон сүгүрүйүөн билбэтин туһунан этэр:
Хайа аакка – сүгүрүйүөхпүн,
Ханнык таҥараҕа – үҥүөхпүн,
Төрүт, төрүт билбэппин.
Төрдүн, төбөтүн көрбөппүн.
Эдэркээн кыыс оччотооҕуга соҥнонор общество идеалларыгар саарбахтыыр. Дьэ манна оччолорго бэйэтэ туспа көрүүлээх поэт «үс өһүөлээх итэҕэлэ» үөскээн тахсар, ол кини бу олоххо саамай өрө тутара буолар эбит, кини оччолорго ким да эппэт санааларын сайа саҥарбыта:
Үһүйээннэргэ сүгүрүйэбин:
Дьон өйүн-сүрэҕин күүрээнигэр,
Айылҕа
Амырыын да,
Абырыыр да
Икки өрүттээх сүүрээнигэр,
Бэйэм албына суох
Илиим имигэр.
(«Билигин…»)
Кини үс үрдүк итэҕэлэ туох эбитий? Бастакытынан – омугун өйүн-санаатын күүһүгэр, иккиһинэн – төрөөбүт айылҕатыгар, үсүһүнэн, бэйэтигэр, бэйэтин илиитин иминэн, өйүнэн сылыктыыр, өтө көрөр дьоҕуругар, кырдьыксыт сүрэҕэр.
Сэбиэскэй кэмҥэ поэт норуот урукку үгэстэрин умнубутун, элбэх сүтүктэммитин сүрэҕэ ыарыылаахтык ылынара. Ол иһин кини айманара үксүүрэ:
Тымныы туойар түүнүгэр,
Сойбут оһох төрдүгэр
Көрдүүбүн киһи аймах сүтүктэрин
Ыаллар көспүт өтөхтөрүгэр,
Сууллар сулустар түмүктэригэр…
(«Олох уустук дииллэр…»)
Варвара Потапова саха кэрэ сэһэннээх, баай тыллаах, дириҥ историялаах кырдьаҕас омук буоларын билэр. Ону барытын сиргэ тэпсэн туран суох оҥороллоруттан кыһыйар-абарар: «Сымыйа,/ Суох этилэр дьиикэй/ Норуоттар!»:
Арай
Баар этилэр – көҥүл
Тыыннаахтар!
Оо, мин сүгүрүйэбин
Кинилэргэ –
«Дьиикэйдэргэ» –
Үйэлэр халыҥ хаххаларыгар
Хаалбыт
Хаҥыл ханыылаахтарбар!
Кинилэргэ
Көрөбүн сиэр-майгы
Дуйа суох
Дохсун күннэрин!
(«Сүгүрүйэбин кинилэргэ»)
Оччотооҕу кэмҥэ ааспыт үйэлэргэ кэрэхсэбил сүппүтүн үрдүнэн, омугун уруккутун да, инникитин да туһунан толкуйдуур.
Билбэппин төһө да таайарбын,
Хайаларын да тоҕо аһыйарбын:
Уҥа илиитигэр уот сааламмыт,
Онно таҥаранан ыйаахтаммыт
Туспа салгыннаах дойду уолуттан
Самныбыт Тыгын өбүгэбин,
Сымыйа көҥүл албын долгунуттан
Дьыбар олохтоммут Манчаарыны
(«Мунаарыы»)
Варвара Потапова омугун былыргы сиэрин-туомун, үгэстэрин уонна үрдүк итэҕэлин бэйэтигэр дириҥник иҥэринэ сылдьар киһи буолара көстөр. Былыргы саха киһитэ сиэрдээх олоҕун кини кэрэхсиир:
Хороҥ оту тосту үктээбэт
Өбүгэлэр ханналарый?
Билэллэрэ эбээт кинилэр
Кэрэҕэ харысхалы?!
(«Ноктюрн»)
Саха эрэйдээх-буруйдаах дьылҕата, ыарахан олоҕо кинини эрэйдиир – ону кини эдэркээн бэйэтэ сүүрбэлээх сааһыгар «өҥүргэс санныгар сүгэ сылдьар» аналлааҕын туһунан этэр. Ол аата кини олох оҕотук сааһыттан итинник улахан эппиэтинэһи сүкпүтэ хайдах эрэ Жанна д’Арк дьылҕатын санатар. Уонна саха омук тиит курдук лиҥкинэс дьоно тоҕо бу санааҕа ылларбаттарын улаханнык дьиктиргиир даҕаны, буруйдуур даҕаны:
Билигин
Историктары билиммэппин:
Кинилэр боруостуу иликтэр
Боччумнаах бу ааттарын…
(«Билигин…»)
Варвара Потапова Олох, Анал, Кырдьык, Көҥүл, Айылҕа, о.д.а. сүрүн өйдөбүллэр тустарынан элбэхтик толкуйдаан, Өй үрдүк чыпчаалыгар тахсан, бөлүһүөктүү лиирикэтин айбыта. Онно барытыгар кини бэйэтэ туспа көрүүлээх уонна халбаҥнаабат күүстээх санаалаах поэт буолар.
Поэт буолар аналлаах кыыс «тото аһыыры, сымнаҕас орону», киһи сиэринэн олорууну, биллэн турар, астыммат:
«Чуумпу олох» –
Уота суох оһох…
Ол онно эн
дьулуһаҕыан?!
диэн эрдэтээҥҥи хоһоонугар («Аһынар диэн – сүөргү…») этэр. Уонна ону салҕаан маннык диир:
Билинэбин мин ардыгар,
Биирдэ кэлбит үйэбин
Бардам санаа уоҕар
Бэлэх биэрэн эрэрбин…
(«Билинии»)
Поэт кыыс ити эрдэтээҥҥи бардам, дохсун санааларыгар үйэтин тухары бэриниилээх буоларга бэлэм:
«Хайа, ханнаный эн үлэҥ,
Үйэҕэр биэрэр өлүүҥ?»
Ити курдук миигиттэн
Утуйбат түүннэрим ыйыталлар,
Оҕо баҕам үлтүркэйдэрэ –
Биһигини умуннуоҥ – диэн хомойоллор.
Умнубаппын, доҕоттоор,
Умнубаппын баайбын…
Эрэнэрим бэйэм эрэ,
Эрэннэрэрим да эмиэ бэйэм…
(«Хайа, ханнаный эн үлэҥ…»)
Охсуһууну талбыт киһи ол эппиэтинэстээх аналынан дьоллоох буолуохтаах, күн сиригэр кэлбит аналын толоруохтаах:
Охтон хаалбат туһугар
Олох иһин охсуһар
Аналы талан ылары,
Атастар, баҕарыҥ, бары!
(«Олох тугу анаабытын…»)
Алампа поэт буолуу улуу ойууҥҥа тэҥнээх диэн этэрэ. Поэт кыыс айар айылгытынан бэйэтин удаҕаҥҥа тэҥнэнэр. Ол курдук кини куруук андаҕары, алгыһы кытта сылдьар. Ол иһин бэйэтин үгүстүк тыал, холорук, буурҕа курдук көрөр эбит:
Ол кэмҥэ мин, оо, баҕарарым,
Холоруктуу ытылламмын,
Үйэм тимир аартыгынан
Үөрэ-көтө айанныахпын.
Варвара Потапова бэйэтин омугар Туойар Тыл ындыытын сүгэрин билэр буолан, кини поэт
быһыытынан үрдүк анала «күһүҥҥү өксүөҥҥэ хаайтаран олорор отчут-масчыт» дьон туһугар Толук буоларын билэр:
Туох билиэй, баҕар, мин даҕаны
Толук буолуом Дьол ситэригэр,
Ол иһин ханнык да буурҕаны
Сирдьит оҥостуом Сир үрдүгэр.
Поэт олоҕу уонна буола турар быһыыны-майгыны дириҥник өйдүүрэ, ол да иһин ону олус ыарыылаахтык ылынара. Философ Борис Попов Варвараны Потапованы олох диалектикатын көрдөрөр поэт диэн ааттыыр [3, c. 6]. Кини чахчыта да, утары көстүүлэри харсыһыннаран, үрүҥү-хараны араарар, күлүк баар буолан, күн тыгар сирэ баар диэн этэр. Олоххо дьол-сор барыта баар буолуохтаах, ону барытын билбит киһи олох оскуолатын ааһар. Кини үгүстүк ардаҕы, күһүнү туойар, бу, чахчыта да, санньыар кэм. Ол да эрээри оннук кэм баар буолан, дьол туолар, ол курдук хахсаат күһүн, ардах эһиилги сайыны, өҥ дьылы кэрэһилииллэрин кини билэр. Онон ыарахан санааҕа хаайтаран хаалбат, оптимистыы санаата күүстээх буолан тахсар:
Мин бэйэм – күһүҥҥү айылҕабын…
Ити мин –
Эһиилги өҥ сайы алгыыбын.
(«Көрбөккүөт…»)
Варвара Потапова, төһө да кини поэзиятын ылымматахтарын иһин, Алампа курдук бэйэтин айар истиилин хорсуннук көмүскэһэрэ. Кини «этигэн сүрэх айманар тойуктаах» уонна «айманар айылгылаах ааргы сүрэхтээх» буоларын ордороро, ону айар үлэтин сыалынан билинэн дьоллоноро:
Хаһааҥҥы эрэ алдьархайтан
Хааным сойон биэрбэтин,
Сири кууспут кутурҕантан
Сүрэҕим ыалдьан бүппэтин.
(«Билинии»)
Маннык сүрэхтээх айыллан төрөөбүтүттэн кини Дьылҕатыгар, Аан дойдутугар махтанар – «Айыыһыт буоллун тыйыс айылҕам/ Этигэн сүрэх айманар тойугар!»
1971 сыллаахха университеты бүтэрэригэр «А.И. Софронов лиирикэтэ» тиэмэҕэ диплом үлэтин көмүскээбитэ. «Эдэр коммунист», «Кыым» хаһыаттарга корреспонденынан үлэлээбитэ.
Кини мунчаарыы ытылҕаныгар кэлэ турара. Поэт эрдэттэн да ураты санаалаах, толкуйдаах кыыс буоларын бэлиэтии көрбүттэрэ. Оҕотук санаалара кыыска ыра буолаллара уонна олоҕу ырыҥалыырга ыҥыраллара:
Арай мин мунчаарыы ытылҕаныттан
Хайдах да босхолонору билбэппин.
(«Чуҥкуйа чуҥкунуур чуумпубар…»)
Билэбин арай бэйэм биири –
Уоскулаҥы булуом суоҕа син биир…
(«Мин ханнык уоскулаҥы көрдүүрбүн…»)
Биллэн турар, Варвара Потапова буола турар быһыыны-майгыны ылымматыттан эрэ санаата хараастар буолбатах, поэт кыыс тус олоҕо эмиэ олус элбэх эрэйдээх-буруйдаах буолан, ытатара-соҥоторо эмиэ үгүс буолара:
Атахпын үктүүбүн мас мутугар,
Хайа тэбэбин кылыс отугар…
Хайаларын
Харысхал санаата
Саба тутуой мин бааспын…
(«Хотуттан үрэр…»)
Ол да буоллар поэт бүдүрүйбүт көнөрүгэр, хараҥа кэнниттэн сырдык кэлэригэр эрэллээх:
Халтарыйа-мүлтүрүйэ дабайабын
Олох хайатын халтаҥ сирэйин,
Тардыһан турабын ол аайытын
Одуулуур баҕаттан күн сирэмин…
(«Хаста халтарыйдым алҕас үктээн…»)
Кини бэйэтин үрдүк аналыгар итэҕэйэрин олоҕун ханнык да түгэнигэр умнубат, оҕо сааһын кынаттаабыт баарыһыгар бэриниилээх:
Тоҕо эрэ мин төрөөбүтүм
Тоҥ буорга турар балаҕаҥҥа,
Тоҕо эрэ ымсыыран кэлбитим
Тыйыс дьыбардаах халлааҥҥа.
(«Бэйэбэр»)
Бэлиэтээн эттэххэ, Варвара Потапова курутуйуутун төрүөтэ кини бу сиргэ, бу дойдуга соҕотохсуйуутуттан үөскүүр. Анастасия Сыромятникова «Поэт кыыс соҕотох этэ» диир [7, c. 97]. Кини, поэт киһи быһыытынан, соҕотохсуйуута норуотун дьылҕатыттан эрэйдэнэригэр, кинини ким да өйдөөбөтүгэр сытар. Ити барыта улуу киһи анала, дьылҕата. Кини кутун-сүрүн эрэйдэнэр-муҥнанар биир төрүөтүн Рафаэль Баҕатаайыскай олус бэркэ бэлиэтии көрбүтэ: «Айылҕаттан бэлэхтэппит поэтическай (романтическай) фантазията прозаическай (реальнай) олоххо хаайтаран, онтон муҥурданар быһыылаах дии саныырым. Алаас күөрэгэйин попугай килиэккэтигэр укпут курдук… Дьиҥнээх талаан оннук ини?..» [2]. Варвара Потапова уоскулаҥы, чуумпуну билиммэт, оргуйар олоххо тардыһар күүстээх ньэҥирэ хаайтарарыттан муҥнаммыта чахчы.
1972 сыллаахха «Күннээх халлаан» диэн аан бастакы кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. Саха дьоно талааннаах кыыстарын аахпыттара, билбиттэрэ.
Ол да буоллар кини күннээх олоҕо уһаабатаҕа. Кыыс поэзиятын өйдөөбөт этилэр. Онуоха эбии уйаҕас дууһалаах поэт бэйэтэ да тыына хаайтаран, кута-сүрэ айманан, бүдүрүйтэлиир буолан барбыта. Бэчээттэммэт буолбута. Үлэтиттэн уһуллубута. Олоҕун бүтэһигэр поэт Василий Саввинныын холбоспуттара.
Варвара Потапова поэзиятыгар соҕотохсуйуу арыт быраҕыллыбыт «хап-хара кырдьаҕас куоска өспүт харахтара» буолан көстөр, арыт «муҥнаах буор сирэйдээх хара тураах» буолар, бэйэтин «тохтон хаалбыт туорахха», «ойдом үүммүт хахыйахха», «күһүҥҥү айылҕаҕа» холонор.
Соҕотохсуйбуттара эр дьон поэттар эмиэ – Алампа Софронов, Арбита, соҕотохсуйуу кинилэр поэзияларын трагедиялаах пафоһа буолбута. Кинилэр үһүөн да ыарахан кэмҥэ – бастакылар 20-с уонна 30-с, оттон Варвара Потапова 70-с сылларга олорон ааспыт, уустук дьылҕалаах, бэйэлэрин кэмнэригэр өйдөммөтөх, арбамматах, уруулуу куттаах-сүрдээх, майгыннаһар өйдөөх-санаалаах ХХ үйэ дьикти поэттара этилэр.
Варвара Потапова дьолго тардыһара, кэрэни көрдүүрэ, ол иһин этэр – «Үрүҥ өҥү сөбүлүүбүн, күөххэ дьулуһабын» диэн, кини үрүҥ илиитинэн хараҥаны халбарытар Үрүҥ Дьахтар ырыатын истэрин сөбүлүүрэ. Уонна кини олоҕу күүскэ таптаабытын бар дьонум билиэҕэ диэн этэрэ:
Мин күүтэбин: хаһан эрэ
Мин хатан эрэр лабаабар,
Өҥө суох бороҥ таһаабар
Күөххэ тапталы дьон көрүөхтэрэ.
Баҕар үөһэ тыынан ылыахтара…
Уонна мин туспун ыллыахтара!
Поэт хоһооннорун ылыммат, өйдөөбөт түбэлтэлэригэр кини суруйбута, эппитэ-тыыммыта барыта халтай хаалыаҕын туһунан этэр:
Барыта албын буоллаҕа,
Күдэҥҥэ көтөн хааллаҕа –
Ытыы-күлэ ыллаабытым,
Ыйдаҥа түүн илэ хаампытым…
(«Улуу буолбатах эбиппин…»)
Кини хоһооннорун өйдөөбөттөрүттэн санааргыыр эрэ буолбатах, сонньуйар уонна үгэргиир:
Мин ханнык уоскулаҥы көрдүүрбүн,
Мин ханнык күөххэ тардыһарбын
Билиэ суоҕа хайа да өтө көрөөччү,
Билиэ суоҕа ханнык да дириҥи өҥөйөөччү…
(«Мин ханнык уоскулаҥы көрдүүрбүн…»)
Ол да буоллар поэты өйдөөччүлэр хаһан баҕарар бааллара, холобур, кини поэзиятын Анастасия Сыромятникова, Борис Попов, Мэри Софианиди, Рафаэль Баҕатаайыскай, Савва Тарасов, Урсун сөпкө быһааран-ырытан тураллар. Варвара Потапова уратытын, талаанын бэйэтин кэмигэр таба өйдүүр мындыр дьон баара. Поэт, биллэн турар, кинини өйдүөхтэрин, ылыныахтарын баҕарара…
Варвара Потапова бар дьоно кинини куруук эрэниэҕин, итэҕэйиэҕин, таптыаҕын, сүгүрүйүөҕүн, кэлэр да кэмнэргэ араҥаччыһыт оҥостуоҕун өтө көрөн билэрэ:
Мин кэлэр кэмнэргэ кэриэс кэһиибин,
Мин үүнэр үйэлэргэ үрүҥ алгыспын…
(«Айманар айылгылаах
мин ааргы сүрэҕим…»)
1979 сыллаахха алтынньы 13 күнүгэр 33 саастаах Варвара Потапова бу атааннаах-мөҥүөннээх күн сириттэн хомолтолоохтук күрэммитэ. Поэзията, олоҕо болҕомтону тардара, дьон кини дьылҕатын ыарыылаахтык ылынара. Иккис кинигэтэ «Үчүгэйиэн бу сиргэ» 1979 сыллаахха саҥа кэм кэлбитигэр тахсыбыта. Бу кэрдиистэн Варвара Потапова аата тиллэн барбыта. Ол кэнниттэн саха бастакы поэт кыыһыгар хоһоон бөҕө анаммыта, ахтыылар тахсыбыттара, кинигэлэрэ бэчээттэммитэ. Талааннаах поэт өлбөт үөстээҕэр ааҕааччы илэ итэҕэйбитэ. Кини поэзияҕа дьахталлартан бастакынан киирэн, айар үлэҕэ суолу тэлбитэ, дьахтар поэзиятын саҕалаан, бу кэрэ эйгэҕэ ыҥырааччы, угуйааччы буолбута.
Варвара Окорокова
«Чолбон». — 2026. — №3
