Ахтылҕаным – Саха сирэ
Дьикти кэрэ Саха сирэ –
Остуоруйа дойдута!
Эн көрбөккө эрэ туох диэххиний?
Оо, сүрэҕим күннэтэ
Күүскэ тардыһаҥҥын,
Ыалдьытымсах Саха сирин
Олус даҕаны ахтаҕын!
Олус даҕаны ахтаҕын…
Тымныы, арыылаах кымыһы
Утатан уймахтыыр кэриэтэ,
Ончу хаһан да салгыбакка
Саха сирин туһунан ыллыам этэ.
Аймах дьонуҥ айхаллыы
Истиҥник, ичигэстик кууһарыттан,
Алгыс тылынан арчылыыр
Амарах сыһыаныттан
Ис сүрэхтэн үөрбүтүм,
Ис сүрэхтэн күүркэйбитим.
Сырдык саһарҕаны көрбүтүм,
Сылаас сыдьаайы көрсүбүтүм –
Биһиэхэ майгынныыр эбиттэрин,
Байым, дэлэгэй сүрэхтэрин.
Чыычаах тойугун, кэҕэ кэҕийэрин,
Бэс мас уонна хатыҥ сипсиэрдэрин
Саха этэр
Күн курдук күлүмүрдээн:
– Мин эйиэхэ, ыалдьыкка, бэлэхтиибин!
Ол дойду өрөгөйдөөх туоната,
Өбүгэттэн үгэстэрэ уратылаах –
Эдэр, эмэн тойуктара, ырыата
Айылҕаттан бэриллибит кылыһахтаах.
Күөллэр уонна өрүстэр
Күн сыдьаайдаах кытылларыгар
Сарсыардааҥҥа диэритин
Оһуокай дуораһыйар.
Онно сээркээн сэһэннэр
Харахтарын симмэккэлэр,
Уһун түүн кэпсэтэллэр,
Оргууй аҕай сэһэргэһэллэр.
Кыыс оҕо көмүс күлүүтэ
Эдэр дьон сүрэҕин аймаата.
Ыһыах көрө-нара
Ыраах туундараҕа тарҕанна.
Барыта күндү миэхэ онно:
Дорҕооннор, кэрэ көстүүлэр,
Оҥостунуу суох оннуттан,
Айылҕалыы аһаҕастар, ыраастар.
Өрдөөҥҥү өбүгэлэрин
Үтүө үгэстэрин
Өлбөөдүппэккэ илдьэ сылдьаллар,
Эллэй курдук,
Эгэлгэлээх тылынан
Эйигин манна алгыыллар.
Доҕотторо туттарбыт
Сардааналарын дьөрбөтүн көтөҕөн,
Иэйиилээхтик көтөҕүллэн,
Турсынай ырыа ыллыаҕа:
– Мин кэллим ыраахтан,
Казаҕым сириттэн.
Үс саха төрүөҕэр,
Үөрүүлээх күнүгэр
Былатыан ырыатын
Ыллаһыах баҕаттан
Домбыра дорҕоонун
Хомуска холбоору…
Манчаары алааһыгар
Олорбот эр бэрдэ чэпчэки олоҕу
Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуга.
Ол ону туоһулуу, ол ону саната
Самналлан тураахтыыр Манчаары өтөҕө.
Бу алаас – дьэ кини үөскээбит биһигэ,
Судургу балаҕан, чиргэл дуу өһүөтэ?
Мохсоҕол буолан бу мантан көппүтэ
Саханы аатырпыт суон аата, сураҕа.
Бакаайы батталы абааһы көрбүтэ,
Соргулаах олоҕу, көҥүлү көрдүүрэ,
Кус быһый, ат бөҕө буоларга дьулуһан,
Кырдалга кылыйан кыырайа көппүтэ.
Үтүмэн сылларга үүрүллэн сырыттар,
Үтүөкэн алааһа курдаттыы тардара.
Саабыла батаһа сандаарыс гынара –
Өй-санаа кэлгиэтэ быталыы быстара.
Ол иһин Манчаары – бар дьонун номоҕор,
Субуллар хотоҕос кэм-кэрдии соппото.
Ааттара суох бүгүн киэбирбит тойоттор,
Манчаары – албан аат, сүппэт аат хаһан да.
Килбиэннээх дыбарыас буолбатар даҕаны,
Бу өтөх иччитин өрүүтүн санатыа.
Кэлэр да кэмнэргэ үс саха ыччата
Манчаары алааһын, бу дьиэтин ытыктыа.
Эйигин эрэ көрдөхпүнэ
Атын кыыска кэргэн ылар киһилии эн мичээрдээтиҥ.
Мин бааһырбыт сүрэхчээммэр муус толону булан симтиҥ.
Мин күнүүлүүр өйбөр, түөспэр күтаа уота умайбахтыыр.
– Ити кырдьык буолуо эрэ? – салгыбакка ыйыппахтыыр.
Оо, соһуччу, ити кырдьык, эн миэхэҕэ мичээрдээтиҥ!
Сүөргүлээмэ, тапталлааҕым, дьааһыйбыта сүллэр этиҥ!
Эмиэ күҥҥэ, ыйга үҥкүүлэтэ сиэтэн тиэртиҥ!
– Сэгэртэйиэм, истиий миигин! – сиккиэр тыалга сипситтэрдиҥ!
Ол да иһин күн, түүн уоттаах дууһам өрүкүйэр,
Эйигиннээх эрэ буолан дьонум-сэргэм мичилийэр.
Отум-маһым ойууланан оҕуруолуу кэрэтийэр,
Эйигин көрдөхпүнэ бэл хараҕым ииримтийэр…
Саха кырдьаҕастара
Ахтыбыт аҕабын эмискэ
Көрсүһэ түспүттүү сананным.
Чэпчэтэр, күүс угар ырыаны
Эһиэхэ ыллыахпын баҕардым.
Кырдьаҕас эдьиийдэр – холкулар
Уйаргыы көрөбүн ол иһин.
Адьаһын мин ийэм курдуктар –
Аныыбын сүрэҕим иэйиитин.
Санныбар тап гына охсуҥ да,
Мин мэник оҕолуу көтүөлүөм.
Дьол буолбаат бу манна булбутум
Эдэрдии эрчими, төлөнү.
Кыдыр диэн мин ытык төрүтүм
Алгыырын кэриэтэ туттаммын,
Ааспыппыт алыс диэн үкчүтүн
Мин сөҕө, дьиктиргии турабын.
Көс сыллар көмүөллүү устаннар
Эдэрдиир саастаргыт ырааппыт.
Очуру-чочуру оломноон,
Кэннигит дьэ кырдьык уһаабыт.
Эһиги суолгутун батыһан
Мин бэйэм үрдүккэ ыттабын.
Дууһаҕыт кылаатын арыйан,
Сүрэхпэр саҕабын ырыабын.
***
Дьылҕа Хаан уурдаҕа бу маннык аналы,
Көрөөт да имэҥник ылларар тапталы.
Таптаатым да миэхэ төннөр сир суох аны,
Буруйбар тулуйуом дэнэбин кутааны.
Оо, сиккиэр, Аан дойду көхсө киэҥ, дэлэгэй,
Аатталбын тапталбар тиэрдиэҥ дуо, сэгэртэй?
Быыһыаҕа соҕотох ол кини эрэйтэн,
Ааттыыбын, ааттыыбын сырыттын этэҥҥэ!
Бэйэбэр аан дархан андаҕар бэринним:
Кэс тылбын хаһан да, хайдах да кэспэппин,
Кинини, аҥаардас кинини күүтэбин
Бүтэһик чыпчылҕан түгэҥҥэ диэритин!
Бу хара баттаҕым туртайдын, баҕардар,
Сүһүөҕүм салҕалаан, сэниэм да быһыннар,
Эҕэрдэ мин ыытыам кынаттаах тыалынан,
Уоһум ньимийиэ эн ааккын ааттаһан.
Ырыам хаалыаҕа Алланым долгунугар,
Бу хайа чынайар чыпчаалын уһугар.
Тапталга анаммыт олохпун арҕаран,
Ким ааҕыай туһата суоҕунан алҕаһаан?
Наталья Харлампьева тылбаастара
Эн барбытыҥ кэнниттэн
Эн барбытыҥ кэнниттэн
аан дойду хаалла уруккутунан.
Ол да буоллар:
Куоратым, саадым уонна түннүгүм
сөтүөлүүллэр үрүҥ тумарыкка.
Ытыллаллар, бурҕайаллар
хаар холоругар –
Эн миэхэҕэ саҥарбатах
тылгын хомуйаннар.
Доҕотторбут, былыр бииргэ сылдьыбыттар,
Син биир бааллар уруккулуу, мин олохпун
тупсараннар.
Бэл ыллыыр ырыаларбыт син биир, син биир
уруккулар.
Өрүс дохсун сүүрүгүнүү олох устан
бидилийэр…
Бэл, хонуубут чыычаахтара, сыгынньаҕын
сылдьар тыала
Уларыйбат саҥнаахтара
ордук дьоллуур буоллахтара.
Арай дьүөгэ кыргыттарым
умуннара сатаахтыыллар,
Ол да буоллар курус санаа түөспүттэн
арахсыбат.
Мин эйиигин таптыырбыттан аккаастаныах
санаа киирэр,
Олох син биир уруккулуу биэрэгиттэн тахса
турар.
Суос-соҕотох билэр тылбынан:
«Быраһаай!» – диэхпин
Дьылҕам уонна суобаһым, истиий, отой
буолумматтар…
Кыаллыбатах көрсүһүү
Сыыр үрдүгэр маҥан хатыҥ
Өрүү ыллаан көрсүһэрэ.
Бүгүн эмиэ эн тапталыҥ
Күүттүм манна… үөскэ киирэ.
Хонуу устун сибэккилэр
Сипсиһэллэр тыалы ууруу.
Иэдэспинэн мөһүүрэлэр
Субуллаллар сыккыс уулуу.
Өйдүүгүөн, икки хатыҥ буолан
Эн биһикки турбуппутун.
Сулуспутун түүнүн булан
Сүрэхпит долгуйбутун…
Хонуу сыта минньигэһиэн…
Эмиэ халлаан хараҥарда.
Сир сиигин сулус кэһиэн
Былыт бобон хаамтарбата…
Хонуу, миигин аһыныма…
Таптаммакка… таптаннаҕым…
Дьылҕам, истиий, кыыһырыма…
Хойут, баҕар, быыһаныаҕым…
Билбэппин
Кыбыстартан, саатартан эбитэ буолуо,
(Өстөөхтөр даҕаны баҕарбаппын)
Мин эрэйим, мин сорум тапталбынан эрэ
туолуо.
Ол да дьолбун эйиэхэҕэ быһаарбаппын…
Көрө түһүөҥ, сонно тута халыр босхо
барар уҥуох,
Саас мүөтүттэн итирбит хатыҥ курдук
сэлибириир түөспэр сүрэх,
Хаһан да, ханна да мин манныгы
өйдөөбөппүн…
Туох аньыылаах буолан хааллым,
Туох аньыылаах?..
Хайдах буолабын? Сатаан
сааһыламматым.
Кыбыстартан, саатартан быыһаммаппын.
Арай саҥарбакка эн аттыгар
сырыттарбын
Сэрэйиэ дуо сүрэҕиҥ, түүн аайы
кыланарбын?..
Христофор Горохов тылбаастара
Чолбон. – 1991. – №6
