Саха уус-уран литературатын киэҥник ааттаппыт билиҥҥи кэм бөдөҥ маастарынан Россия Суруйааччыларын сойууһун хос бэрэссэдээтэлэ, СӨ Духуобунаска академиятын вице-президенэ, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай литературнай музей дириэктэрэ Николай Алексеевич Лугинов буолар. Кини «Таас Тумус», «Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан», «Улуу хууннар», о.д.а. айымньылара араас омук тылыгар тылбаастанан суруйааччылар, учуонайдар, политиктар уонна көннөрү ааҕааччылар өттүлэриттэн улахан сэҥээриини, кэрэхсэбили ылбыта. Өр кэмнээх айар үлэтэ сыаналанан саха народнай суруйааччыта, РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Норуоттар икки ардыларынааҕы «Алжир култууралар быһа охсуһууларыгар», Бүтүн Россиятааҕы «Имперскэй култуура», Саха Өрөспүүбүлүкэтин П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэлэрин лауреаттара курдук ааттарынан бэлиэтэммитэ.
Николай Алексеевич уонна кини үөлээннээҕэ, П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, поэт, публицист, кириитик Николай Егорович Винокуров-Урсуннуун саха уус-уран литературатын, аҕа көлүөнэ суруйааччылар уонна бэйэлэрин айбыт, үлэлээбит кэмнэрин туһунан кэпсэтиилэрин, анаарыыларын бэчээттиибит.
Гаврил Андросов: Суруйааччы эйгэлээх эрэ буоллаҕына дьоҕура толору арыллар, айар үлэһит быһыытынан ситэр-хотор диэн, эһиги, литератураҕа киллэрбит уһуйааччыларым, тамахпар биирдэ эрэ силлээбэтэх буолуохтааххыт. Николай Алексеевич, эн бэйэҕэр сабыдыаллаабыт эйгэҥ туһунан үгүстэ ахтааччыгын. Дьэ, ол туһунан сэһэргээ эрэ.
Николай Лугинов: Эйгэ диэн үгүс өрүттээх буоллаҕа дии. Миэхэ оҕо эрдэхпиттэн, дьиэбэр, дьиэ кэргэммэр, төрөөбүт Тыайабар дьикти ураты эйгэ баар этэ. Ол эйгэм, бастакытынан, норуот айымньыта тутуһан хаалбыт түөлбэтэ эбит. Улааппытым кэннэ, уонча саастаахпар, арай биирдэ кулуупка олоҥхоһуттар күрэхтэһиилэрин оҥордулар. Онно уонтан тахса бэйэлэрэ туспа олоҥхолоох киһи кыттыбыта. Бу биир быыкайкаан – сүүс дуу, сүүһү кыайбат дуу оҕолоох оскуолалаах, биэс сүүс киһилээх нэһилиэккэ уонтан тахса олоҥхоһут баарын өйдөөн хаалбыппын. Хас биирдии киһи олоҥхото, геройа туох эрэ уратылаах буолар, ол уратытын хоһуйа-хоһуйа дьээбэлээн, бэйэтин майгытын, хайа эрэ өрүтүн, уратытын биэрэр диэн күлсэллэр этэ. Ону бу кэнники Василий Николаевич Ивановка кэпсээбиппэр наһаа сөхпүтэ: «Бу хайдах оннугуй?» диэн. Ол аата мин уончабын ааспытым кэннэ, 60-с сылларга, ол олох хойут буоллаҕа дии, биир нэһилиэккэ, улуу да буолбаталлар иччэ элбэх олоҥхоһут бэйэлэрин тустарыгар уратылаах туспа ааттаах-суоллаах олоҥхолоох дьон, бааллара дьикти. Онон, мин саныахпар, Тыайа норуот ити төрүт айымньытын тутан хаалбыт нэһилиэктэртэн биирдэстэрэ быһыылаах.
Мин төрөөбүппүнэн Тыайабын, улаатыахпар диэри онно олорбутум. Аҕам – Тыайа, ийэм буоллаҕына аҕыс көс аллара Луҥха үрэххэ турар Куокуй нэһилиэгэ. Ийэм эбэбинээн Куокуй дьонун, аймахтарын, айылҕатын туһунан наһаа ахталлар этэ. Ол иһин Куокуй, билигин Арҕас дииллэр, дьонун-сэргэтин, кинилэр сэбэрэлэрин, тылларын-өстөрүн туһунан кэпсэтэллэрэ мин өйбөр-санаабар олус дириҥник иҥэн киирбит, үчүгэй баҕайытык хатанан хаалбыт: наһаа бултаах-балыктаах Луҥха үрэхтээх, баараҕай күөллэрдээх, Бүлүү, Өлүөнэ ыккардыгар баай-талым олохтоох сир.
Онтон литература эйгэтэ диир буоллахха, мин дьонум наһаа сөбүлээн кинигэ аахтаран истэр идэлээх этилэр. Аан бастаан Ойуунускай сэттэ туомнаах айымньылара тахсыбытын өйдүүбүн, ону дьиэттэн-дьиэҕэ муста-муста, үчүгэйдик ааҕар оҕону олоҥхоһут курдук ыҥыран аҕалан, саҥа аллайа-аллайа аахтараллар этэ. Убайбын «бөллүргүү сытыйан» диэн сирэннэр аахтарбаттар этэ, үчүгэйдик ааҕар оҕолор бааллара, олору дьэ анаан ыҥыран аҕалаллара. Бырааһынньык курдук аттыбытынааҕы ыалларбыт мусталлара. Мин ол саҕана олус кыра буоллаҕым, хас сыллаахха эбитэ буолла, «Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулайы» ааҕалларын үчүгэйдик өйдүүбүн. Ити эмиэ эйгэ.
Олох кыра эрдэхпинэ, 1954-1955 сыллаахха, таайым Уйбаан Арамаанабыс Петров хаайыыттан босхолонон биһиэхэ кэллэ. Бастаан Тыайаҕа тахсан учууталлаата, кыра оҕолорго, онтон Кэбээйигэ киирбитэ. Кини кэпсээнин дьоннорум наһаа сэргээн истэллэрэ, ол саҕана хаайыы, репрессия туһунан норуокка ураты көрүү, ураты сыһыан баар этэ. Билигин биһиги хаайыылаахтарга сыһыаммыт курдук буолбатах, олох атын, сырдык, ыраас сыһыан. Кинилэр ортолоругар араас дьон бааллара. Холобура, правительствоҕа үлэлээбит, Өлүөхүмэҕэ төрүттээх Георгий Корниловы өйдүүбүн… Гааһы көрдүүр экспедицияҕа уустук дьылҕалаах киһи бөҕө үлэлээбитэ (бука оччолорго син хамнастаах үлэ буолуо буоллаҕа дии), олор дьэ кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ сүрдээх кэрэхсэбиллээҕэ. Корниловы кэлин төттөрү ыҥыра сатаабыттар: «Партияҕа төттөрү ылабыт, дьиэ, үлэ биэрэбит», – диэн. Ону: «Суох, мин аны төннүбэппин, булан сылдьыам. Айахпын хара да үлэнэн ииттэр киһибин» диэн батыммыт. Ити кэнниттэн экспедицияҕа баран хаалбыта уонна биһиги дойдубутугар оннук үлэлии олорон өлбүтэ. Онон биһиги дойду олоҕун дьалхаанын кытары эмиэ ситимнээх буоллахпыт дии, төһө да ол түҥ Тыайаҕа да олордорбут. Аймахтарым элбэх киһи сэриигэ бараннар быстыбыттара, олору күн бүгүнүгэр диэри көрдүү олоробун. Сороҕун буллум, сороҕун булбатым. Аны булбут дьонум ханна көмүллүбүттэрэ эмиэ биллибэт курдук…
Г.А.: Николай Егорович, Кэбээйигэ олорбут суруйааччылар тустарынан кэпсээччигин дии, эбэн-ытаһалаан биэрдэргин.
Урсун: Ойуунускайы норуот өстөөҕө оҥороннор кини солбуйааччыта киһи, поэт Федор Григорьевич Винокуров-Даадар, туора көрүллэн, Кэбээйигэ тиийэн үлэлии сылдьыбыта. Онно литературнай куруһуогу тэрийбититтэн Тимофей Сметанин уонна Иван Петров иитиллэн тахсыбыттара. Ол саҕана оройуон үчүгэйдик үөскүү илик кэмэ буолан, Сметанин Намҥа кэлэн үөрэммитэ (Кэбээйи оройуона 1937 сыллаахха тэриллибитэ). Этиэххэ наада, Кэбээйигэ Даадар уонна Пантелеймон Тулааһынап курдук суруйааччылар үлэлээннэр литературнай санааны, литератураҕа сыстыыны кинилэр үөскэппит эбиттэр. Холобура бу Николай Алексеевич бэйэтэ ол онно тардыллыбатаҕын да иһин, кини таайынан, убайдарынан ыллахха, ол сабыдыалыттан, эмиэ ити эйгэттэн үөскээбит буолуохтаах.
Н.Л.: Тимофей Сметаниннаах уонна кэнники Кэбээйиттэн тахсыбыт народнай худуоһунньук, скульптор Петр Алексеевич Захаров, композитор Захар Константинович Степанов бука бары тыайалар. Онон төрүттэрин-уустарын билэбин, бары биир дьоммут, ааҕыстахха бары үйэ-хайа аймахтыыбыт…
У.: Бу дьон, холобура Ньукулайдаах эһэлэрэ, Горнай сириттэн, Улуу Сыһыы диэкиттэн барбыттар эбит. Бу Улуу Сыһыы диэн биир улахан түөлбэ. Онно олоҥхо сүрдээхтик сайдыбыт буолан, элбэх олоҥхоһут үөскээбитэ уонна мээнэҕэ народнай худуоһунньук Осипов элбэхтик сылдьыбатаҕа. Онтон барбыт дьон Кэбээйи өҥ буоругар тиийэннэр ураты олоҥхоһуттар үөскээбиттэр, кинилэр тылларын-өстөрүн ыллахха дойду сирин кытта сүрдээх улахан ситимнээхтэр. Холобур, суруйааччы Василий Иванов аҕата саҥарарыгар бүлүүлүү таттарыылаах эрээри, аакайдыырынан намнары, уус алданнары, байаҕантайдары кытта ситимнээх. Биһиги таатталар күтэри «маттаҕа» диибит, кэбээйилэр эмиэ «маттаҕа» дииллэр. Бу тыл Уус Алданы уҥуордаан тиийэн хаалбыта дьикти.
Кэбээйиттэн икки суруйааччы таҕыста – Николай Алексеевич уонна кини иннинэ литератураҕа үктэммит Василий Иннокентьевич Иванов. Иккиэн уруулуу дьон, Уйбаныап Баһылай ийэтэ Сметаниннар кыыстара. Тимофей Сметаниннааҕы кытта ситимнээх буолан Анисия сүрдээх сытыы тыллаах-өстөөх этэ. Коля, эн ийэҥ даҕаны оннук буолуохтаах дии саныыбын.
Биир түгэни кэпсиэм этэ: таайа Уйбаан Арамаанабыс эрэйдээх сымыйаҕа буруйданан хаайыыттан тахсан баран, Николай Алексеевиһы, түөртээх оҕону тобугар олордон баран кэтэҕиттэн сыллаабыт уонна эппит: «Хата мин оҕом улуу суруйааччы буолуо». Бу түстээбитин оччолорго уола өйдүүр кыаҕа суоҕа буолуо гынан баран, ол айылҕалаах, улахан төрүттээх-уустаах киһи эппитэ, мин санаабар, мээнэҕэ буолбатах. Кини ойуун курдук эриличчи көрбүт харахтаах киһи этэ. Киһи хараҕын кыайан утары көрбөт эрилкэй харахтааҕа. Литератураҕа сүрдээх кыһалҕалаахтык киирбитэ – хаайылла сылдьыбыт буолан бэчээттээн быстыбаттара. Хойут быычыкаайык баҕайы «Кыталыктар» диэн кинигэтин таһаарбыттара, онтон «Күөх төлөн» диэн гаас киириитин туһунан арыый да эттээх-сииннээх кинигэтэ бэчээттэммитэ.
Уйбаан Арамаанабыс табаарыстара буолан Эллэй уонна Макаар Хара киниэхэ тиийэ сылдьаллар, үбүлүөйдэригэр кэлэллэр эбит. Мин кинини кытта кэпсэтэрбэр Эллэйтэн саҕалаабытым уонна мин дойдубар Уус Тааттаҕа Афанасий Игнатьевич Федоров олорбут буолан, репрессияламмыт дьоннору таарыйан, онон сибээстээн тыл аҥаарыттан өйдөһөн, уһун түүнү быһа, халлаан сырдыар, күн тахсыар диэри, сэһэргэспиппитин өйдүүбүн. Оччолорго мин иккис кууруска үөрэнэрим. Кэнники Бааска Уйбаныапка эппит этэ: «Ити табаарыскыттан үчүгэй киһи тахсыыһы», – диэн. Ол кэпсэтэрбитигэр Бааскабыт дьааһыйа-дьааһыйа дьиэтигэр тахсан хаалбыта, бу дьоннор тугу-тугу кэпсэтэллэр диэн.
Тылларын-өстөрүн ыллахха, Сметанин тыла-өһө ити Уйбаныап Бааскаҕа баар – кини наһаа үчүгэйдик өс хоһооннорун туттар. Баһылайга бу ийэтиттэн – Сметаниннар кыыстарыттан. Ол эйгэтин Баһылай прозаҕа киллэрдэҕэ дии. Ньукулайга эмиэ ийэтин, Куокуйтан төрүттээх Анисия эмээхсин, эйгэтэ быһыылаах. Иннокентий Саввич оннук уус-ураннык саҥарарын өйдөөбөппүн, онтон эмээхсин саҥата сүрдээх буолар этэ. Учууталбыт Баһылай Бырдьахаанап Амма Аччыгыйын: «Прозата поэзия курдук, поэзията проза курдук» диэн эппитинии, Лугинов прозата поэзия курдук. Дьиҥинэн, новеллалара олох ырыа курдуктар.
Онон кини суруйааччы буолбут эйгэтэ аҥардас норуот айымньыта – олоҥхо эрэ буолбатах, литература эйгэтэ эмиэ баара. Онон Ньукулай ити эйгэтэ уонна литератураҕа киириитэ эрдэ иитиллэн кэлбит эбит. Кини бэйэтэ математик киһи, суруйуом дии санаабатах буолан, университекка үөрэнэр кэмигэр «Сэргэлээх уоттарын» үлэтигэр кыттыбатаҕа эрээри, барытын истэ-билэ сылдьыбыт. Оччолорго куруһуокка Кэбээйиттэн Иннокентий Левин, Баһылай Уйбаныап сылдьаллара. Онтон Петя Максимов эмиэ сылдьыбатаҕа гынан баран син биир чугас киһи этэ.
Г.А.: Икки Ньукулайдар, үйэҕит тухары доҕордоһон кэлбит дьон, эһиги бу иккиэн хаһан уонна хайдах түгэҥҥэ аан бастаан билсибиккитий?
У.: Билсиһии буоллаҕына 1975 сыллаахха быһыылаах этэ. Мин оччолорго аспирантураҕа үөрэнэрим. Аан бастаан Нөмүгүгэ билсибиппит. Бииргэ үөрэммит – саха тылын салаатын бүтэрбит, Ньукулайдыын оскуолаҕа бииргэ үлэлии сылдьыбыт кыыспыт өлөн хаалбытыгар тиийэн бараммын, поминкаҕа олорон билсиһэн турардаахпын. Биһиги тыл аҥаарыттан тута өйдөспүппүт, онтон ыла ситиммит быста илик. Иккис кинигэтиттэн саҕалаан, Коля туох баар айымньытын, ол курдук, «Нуоралдьыма чараҥар», «Сэргэлээххэ» тахсыытыгар барытыгар кыттыспытым. Саамай улаханнык үлэлэспит кинигэбитин – «Мэндиэмэннэри» оччолорго да, билигин да дьон ситэ ылына илик арамаана. Ньукулай эрдэттэн мозаика курдук уобарастары айар кыахтааҕа, хара маҥнайгыттан новатор, новатордыы көрүүлээх суруйааччы этэ. Онон кини киириитэ саха литературатыгар саҥа тыыны үөскэппитэ. Өйдүөххэ наада улахан литератураҕа киирэр, улахан суолу-ииһи хаалларар дьон хайаан даҕаны итинник суолунан бараллар. Оччолорго «Мэндиэмэннэр» арамаантан элбэх баҕайы этиилэри таламмын суруйбут блокнотум билигин да харалла сытар. Онон айар үлэҕэ хара маҥнайгыттан ыла ох тыллар баар буоллахтарына эрэ киһи улахан суруйааччы буолар диэн өйдөбүл Николай Алексеевичтан көстөн тахсар. Бэйэтин эрэ туһугар буолбакка норуотун үрдэтиэн баҕалаах, санаалаах дьон эрэ улахан суруйааччы буолаллар эбит.
Г.А.: Николай Алексеевич, онтон эн бастакы билсиһиигит туһунан тугу кыбытыаххын сөбүй?
Н.Л.: Биһиги литератураҕа киирэр кэммит аһары кэрэхсэбиллээх кэм этэ. Улахан табыллыыбыт диэн саха литературатын чулуу суруйааччыларын, норуот сүдү дьоннорун эйгэтигэр ыҥырыллан, илииттэн сиэттэриллэн киирбиппит. Ону мин аан бастаан Семен Петровичтыын, кэлин Софрон Петровичтыын билсиһиини уонна кинилэр улахан суруйааччылар эйгэлэригэр киллэриилэрин кытта ситимниибин. Даланныын биир кэмҥэ литератураҕа киирбиппит. Кини өссө мин кэннибиттэн бэчээттэммитэ. Киһи-киһини кытта арыт наһаа түргэнник өйдөһө охсор – сорох дьон уоннуу сыл устата бииргэ сылдьан чугастык билсэллэр онтон биһиги буоллаҕына, олох тыл аҥарыттан өйдөспүппүт. Далан олох «бэйэм киһим» эрэ диэбит киһитигэр санаата аһыллан чугаһыыр этэ. Хаайыыга сыппыт, репрессияламмыт киһи буолан, «свой», «чужой» диэн өйдөбүлэ наһаа күүстээҕэ, сөбүлээбэт дьонугар олох сыстыбата. «Эн биһикки литератураҕа биир өйдөбүллээх, биир принциптээх киирбиппит, онон аны доҕордоһобут», – диэн аҕыйах тылынан бырахсан кылгастык кэпсэтээт да быһааран кэбиспитэ. Далан оннук киһи.
Г.А.: Баһылай Харысхал суруйбут «Тэпсиллибэт үтүө аат» пьесатынан Андрей Борисов туруорбут испэктээкилигэр эһиги эйгэҕит, куруһуоккут көстөр дии. Номоххо кубулуйан эрэр куруһуоккут туһунан кэпсээҥ эрэ. Хайдах тэриллибитэй, үлэлээбитэй…
У.: Итиннэ үс эдьиий сүрдээх улахан суолталаахтар. Бэлиэтиэххэ наада быйыл суох буолбут Дора Егоровна Васильеваны. Кини бэйэтэ омук тылын учуутала эрээри, саха литературатыгар кэлэн Николай Якутскайга кандидатскайын көмүскээбитэ. Биһиги Ньукулайбыт суруйааччы быһыытынан үүнэн-сайдан тахсарыгар тирэх буолбут Татьяна Румянцева диэн кинигэ кыһатын уус-уран уонна оҕо литературатын салаатын сэбиэдиссэйэ баара. Кини дьиҥнээх издатель-ааптардары олох кэтии сылдьара…
Н.Л.: Татьяна Ивановна анньыспыт дьон кинигэлэрин ырытан бу урут таҕыстын, бу хойут таҕыстын диэнинэн эрэ муҥурдаммакка, кини бэйэтэ ааптардары көрдөөн, суруйааччыларга бэйэтэ тахсан, «эн кинигэҕин туттар, бүтэрэ оҕус» диэн кэпсэтэр, сүрдээх, ис-иһиттэн дьэ, дьикти вкустаах редактор этэ.
У.: Ньукулай дьоҕура арыллан тахсарыгар, мин көрөбүн ээ, 1979 сылтан ыла сыл аайы биирдии сэһэни бэчээттэтэн иһэрэ. Оччолорго өссө алдьархайдаах, Москванан бигэргэтиллэр тематическай былаан диэн баара. Ону буоллаҕына Татьяна Ивановна кини кинигэтин хайаан да былааҥҥа киллэттэрэн, онон кымньыыланан Ньукулайыҥ үлэлээн, бэйэтэ оскуолаҕа математиканы биэрэ сылдьан эрэ, сэһэнин бүтэрэн бэлэм гынара. Сыл аайы биирдии сэһэни биэрэр диэн улахан үлэттэн тахсар.
НЛ.: Суруйааччыга үөрэнэр кэм диэн баар. Оччолорго ити кэми аастаҕым дии, элбэхтик үлэлээн, уопут хомуйан.
У.: Омос көрдөххө хайдах эрэ биир буолуохтара – үһүөн литература эйгэтин дьоно. Научнай үлэһит Дора Егоровна, онтон Татьяна Ивановна – издатель уонна үһүс киһибит Раиса Аммосова – литературнай музей үлэһитэ. Ол эдьиийдэр тутан ыланнар бэйэлэригэр ыҥыран, көннөрү мойуопка курдук көрсүһүү, кэпсэтии тэрийэллэрэ. Дьэ, онтон Андрей Саввиһыҥ, Даланыҥ тахсаллар, биһиги кэпсэтиибитигэр Наталья Ивановна сылдьыталыыра, оннооҕор Софрон Петрович Данилов кэлитэлиир этэ. Онон сүрдээх улахан түмсүү буолан тахсыбыта уонна ол түмсүү суолтата Николай Алексеевич үлэтигэр бүгүҥҥэ диэри үчүгэйдик көстө сылдьар. Кини литературнай эйгэҕэ тардыллыыта, киириитэ бүтүннүүтэ итини кытта ситимнээх.
Н.Л.: Татьяна Ивановна сакаастаан – эн бу кэмҥэ Алампаны суруйуохтааххын, онтон аны Максим Аммосовы суруйуохтааххын диэн ити айымньылар үөскээбиттэрэ. Мин буоллаҕына олох туора, атын хайысхалаах киһи буоллаҕым дии, ону эдьиий наһаа модьуйбутун иһин ылыннаҕым.
У.: Алампаны оччолорго поэт быһыытынан соччо улаханнык ким даҕаны өрө туппат этэ. Уопсайынан, Сэмэн Данилов эрэ кинини билинэрэ, ол саҕана.
Литературнай саломмутугар биирдэ Павел Николаевич Харитонов сылдьыбытын өйдүүбүн. Кини оччоттон Покровскайга олорор буолан, итинник эйгэтэ суох. Тыл биэрбиппитигэр туран эттэ: «Ханна эрэ, ыраах литературнай түмсүүлэр, куруһуоктар, салоннар бааллара буолуо дии саныырым. Бу эһиэнэ – дьиҥнээх литературнай салон эбит! Мин ыраах баҕайы олорор буоламмын өрүү сылдьарым кыаллыбатыттан хомойобун…»
Ол түмсүүгэ сылдьыбыт дьонтон биир да киһи хаалбакка бары тахсан кэллибит: Дора Егоровна наука доктора буолбута, Татьяна Ивановна эмиэ кандидатскай үлэ суруйбута гынан баран эйгэтэ арыый атын буолан уонна кэргэнэ эрдэ өлөн хаалан хаалбыта, Раиса Терентьевна кэнники кандидатскай диссертация көмүскээбитэ. Онтон Харысхал биһикки хаалбыппытыттан Баһылайым ити хайдах курдук таҕыста, мин буоллаҕына, литератураҕа кандидатскай диссертация суруйуохтаах киһи, история өттүнэн сыһыаннаах буолан таҕыстым.
Туох барыта эйгэттэн тахсар. Биирдэ Андрей Саввич: «Аны тугу туруорабын, аны тугу туруорабын?» диэн этэр. Мин этэбин: «Толкуйдаан «Улуу Кудаҥсаны» туруор ээ», ону «Эйиэхэ баар дуо?!» диир. Аҕалан биэрдим, аахта… Биир мунньахпытыгар киирэн этэр: «Өйдөөбөтүм, кыайан өйдөөбөтүм…» «Чэ, оччоҕо өйдөөбөтөх буоллаххына кинигэлэрбин төттөрү аҕал…» диэбиппэр: «Суох, тохтоо, өссө толкуйдуом» диэн хардарда. Ый аҥаара курдук буолан баран көрсүһүүгэ кэлэн этэр: «Өйдөөтүм, туруорабын!» Ол курдук, түмсүү бэйэтэ миэлиҥсэ курдук эргитэн таһаарар эбит. Куруһуок Андрей Саввичка сүрдээх улаханнык сабыдыаллаабыта. Киниэхэ, Покровскайга үөрэммит киһиэхэ, эйгэтэ – аҕата Савва Егорович оҕонньор улахан сабыдыаллаабыта уонна ийэтэ даҕаны. Кини итилэргэ тирэҕирэн туора өттүгэр халыйбакка, сахалыыга тиийэн кэллэҕэ уонна улахан киһи буолан биһиги кэммитигэр, биһиэхэ барыбытыгар дьайдаҕа, оҥордоҕо. Ити кэм туһунан сотору суруллуоҕа. Мин санаабар, ити кэм, биһиги түмсүүбүт Эрчимэн салайар кэминээҕи «Сэргэлээх уоттара» куруһуок курдук суолталаах – сүрдээх элбэх, улахан, күүстээх суруйааччылары, культура деятеллэрин үүннэрэр түһүлгэ буолан таҕыста.
Г.А.: Николай Алексеевич, бу куруһуок туһунан өссө туох этэрдээххиний?
Н.Л.: Өйбүтүн-санаабытын бииргэ түмэн баҕа санаабытын, өссө суруйа илик айымньыларбытын ырытыһар этибит. Ол барыбытыгар элбэҕи биэрдэҕэ дии.
Г.А.: Бу салон төһө сыл үлэлээбитэй?
Н.Л.: Уонтан тахса сыл үлэлээбит түмсүү.
У.: Онтон Далаҥҥа саба түһүүлэр буолбуттарыгар уон үс суруйааччы буоламмыт кинини көмүскээн турабыт. Эккирэтии саҕаламмытыгар «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» айымньытын таһаарбыппыт. Дьиҥинэн, «Кэтэһиилээх кэмнэр» диэн ааттаах этэ, ол «Бу тугу кэтэһэр киһиний?» диэн айдаан буолбутугар уларыйбыта. Ити айдаан биһигини үрэйбэтэҕэ буоллар салгыы бара туруох этибит. Онтон уурайбыппыт. Ол гынан баран хас биирдиибит суолбутун буллахпыт дии. Андрей Саввич театрын сайыннаран киирэн барбыта, Харысхал сылдьан-сылдьан баран кэнники, оччолорго толкуйдаабыт ити пьесаларын суруйда. Далан эрдэттэн куоһаммыт эбит гынан баран, тута тахсар кыаҕа суох буолан, ити «Дьикти сааһы» таһааран, онон тирэх ылан литератураҕа киирбитэ диэххэ сөп.
Г.А.: Николай Алексеевич, эмискэ биһигиттэн кый ыраах олохтоох, түҥ былыргы үйэтээҕи монголлар, хууннар историяларыгар хайдах тиийэн хаалбыккыный?
Н.Л.: Киһи тылынан дэбигис сатаан эппэтэ, быһаарбата да, мистика диэн баар, ол кыттыктаах суола быһыылааҕа. Аны туран, этитии диэн тус бэйэҥ адьас билбэккэр туораттан ким эрэ санаа биэрэрэ эмиэ баара. Тоҕо диэтэххэ, литератураҕа мин эрдэ олох атын «Суор», «Сэргэ», «Кустук», «Таас Тумус» курдук сэһэннэр хайысхаларынан үлэлии сырыттаҕым. Бу айымньыларбынан улахан сэҥээриини, өйүбүлү ылан, ордук Москваҕа, ону ааһан омук сирдэригэр тиийэ элбэхтик тылбаастанан лаппа биһирэммитим. Онон ити хайысханан барыахтаах этим. Ону тосту уларыттаҕым дии, ситиһии кэнниттэн. Ол наһаа кутталлаах быһаарыныы этэ. Оччолорго ылбыт таһыммын улахан маастардар, учуонайдар: «Эн маннык курдук баран ис, оччоҕуна олох улахан таһымҥа, аан дойду литературатын таһымыгар тахсаҕын» дииллэрэ. Темабын уларытарбын дьон өйдүөхтэрэ-өйдөөмүөхтэрэ саарбах этэ. Бу туһалаах арамаан эрэ, эбэтэр адьас туһата суох эрэ оччоҕо өссө биллибэтэ. Аны туран дойду ыһылынна эҥиннээтэ, итинник кэмҥэ саҥа арамаан ылсар уустуга. Онтум хата этэҥҥэ түмүктэммитигэр махтал. Ол эрээри, бэйэм оччолорго «сэрии инбэлиитэ» буолан, сэрии бэтэрээннэрин дьиэлэригэр хаалбыт курдугум… «Аны кэлэн бүттэҕим дии, урукку темабар төннөр кыах суох» диэн санаабытым. Чахчыта да ити эйгэҕэ хаалан хаалбыт курдук сананарым.
У.: Историческай хайысхаҕа «Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан» арамаанын суруйбута уонна эмиэ «Таас Тумус» сэһэҥҥэ ылбыт таһымын салҕаан, былыргы түүрдэргэ уонна хууннарга тиийэн кэллэ. Биһиэхэ: «Саха төрдө, төбөтө хантан кэлбит омугуй?» диэх курдук кэпсэтиилэр сүрдээх үгүс буолааччылар. Ол онно Ньукулай көрүүтэ бастаан монголлар диэки этэ эрээри, Чыҥыс Хаан чуолкай бэттэх сырыттаҕа дии, XIV-XV үйэлэргэ. Аны миигин күлүү гынан «сырдык харахтаах» дии сылдьан, сырдык харахтаах хууннарга тиийэн хаалла. Ол хууннарыҥ «күннэр» диэн эбиттэр. Дьиҥнээх ааттара «күн» былыргы түүр уонна монгол тылыгар «киһи» диэн тылбаастанар эбит. Ньукулай этэҥҥэ сырыттаҕына өссө дириҥиэн, өссө ыраахха тиийиэн сөп. Биһиги эрабыт саҕаланыытыгар тиийиэ эрэ диэн мин кинини олох санаабатаҕым да, ити суруйа сылдьар сэһэннэринэн онно тиийдэ. Бу сахалар эрэ киэнэ буолбакка сүрдээх элбэх норуот төрүтэ үөскүүр кэмэ: улуу Кытайыҥ култуурата, монголларыҥ Чыҥыс Хааннана иликтэринээҕи иитиллиилэрэ итиннэ сытар. Конфуций диэммит, дьиҥэ, «Кун фу-цзы», ол аата «күн киһитэ» диэн. Ити мээнэҕэ буолбатах. Ньукулай математик буолан логиката күүстээх. Кини биир дьоҕура, литератураҕа логическай ньыманы киллэриитэ буолар, математик буолбатаҕа буоллар биһиги итинник логическай төрүттээх айымньылары көрүөхпүт өссө биллибэт.
Г.А.: Николай Егорович үчүгэй баҕайытык бэлиэтээтиҥ ээ. Оччоҕо Николай Лугинов историческай темаҕа киирэн баран, урукку сэһэннэрин истиилин кытта холбоон билигин икки хайысхата иккиэн холбоспут курдук буоллахтара?
У.: Иккиэн холбоспуттара улахан сүүйүүлээх буолла. Россия суруйааччылара хууннары хайҕаабыттарын истибитиҥ буоллар, Чыҥыс Хааны туох диэбиттэрин бэйэҥ билэҕин, аны бу айымньылары кытайдар улаханнык сэҥээрдилэр. Кытайдар бэйэлэрэ да билбэттэр эбит хантан төрүттэнэн улахан судаарыстыба, улуу норуот буолан олороллорун. Кини ол төрдүн көрдөрөр. Бу – саха ыырын кэҥэтии. Биһиги, сахалар, ыырбыт кыараҕас курдук саныыбыт. Дьиҥинэн, толкуйдуур киһи төһө баҕарар дириҥиэн сөп. Бу тема саха эрэ гиэнэ буолбатах. Мантан биһиги норуоппут үрдүүр. Холобура Далан Тыгын кэмин көрдөрбүт буоллаҕына, Ньукулай Чыҥыс Хаан кэмин арыйда. Чыҥыс Хааны суруйарыгар киһини саҥардыбат этэ: «Чахчы монголлартан кэлбит дьоммут, туох аанньа буолбут дьон маннык тымныыга кэлэ туруохтарай?» диэн. Онто дириҥээн кытайдар төрүттэрин суруйарыгар хантан-хантан кэлбиттэрэ барыта көстө сылдьар. Светлана Александровна Стеблева диэн учуонай хууннар тустарынан алдьархайдаах улахан үлэни суруйбута. Ол суруйуутугар көс олох бастакы, иккис, үһүс түһүмэхтэрэ диэн өйдөбүллээх. Үһүс түһүмэххэ ханна олохсуйдуҥ да – бүттүҥ, били эн көрдөрбүтүҥ дии, «Сэргэ» диэн сэһэҥҥэр, ол курдук. Хамсыыр кыаҕа суох туран хаалаҕын. Бу алдьархайдаах символ. Ону өйдөөн көрөллөр эбит – «Таас Тумус» кинигэ тахсарын кытта Николай Алексеевич аан дойдутааҕы бириэмийэни ылбыта.
Историктар тустарынан эттэххэ, Николай Макарович Петров бу билиҥҥи учуонайдарбыт тиийэ илик өйдөбүллэрин «Ол үйэ дуорааннара» диэн икки кинигэлээх арамааныгар көрдөрбүтэ. Үрэх баһыгар 30 сыл устата олорон, түүр омук тылдьыттарын түмэн, туох баар сэбиэскэй тюркологияны барытын суруттаран ааҕа сыппыт киһи. Кини курдук аахпыт, бэлэмнэммит киһи өссө суох, анал үөрэхтээх учуонайдардааҕар быдан билиилээх-көрүүлээх. Биһиги кини таһымыгар тиийэргэ дьулуһуохпутун наада.
Н.Л.: 1988-89 сылларга мин суруйааччы сойууһугар консультанынан үлэлии сырыттахпына Урсун аан бастаан ол киһи айымньыларын аҕалбыта. Ону тута «үчүгэй эбит» диэн аан бастаан бэчээттэппиппит.
У.: Кинигэ кыһатыгар сүрүн редактордыыр кэммэр «Страница будущих книг» диэн ааттаах серияны олохтообутум. Петров ол серияҕа киирэн тахсыбыта.
Николай Макарович рукопиһын илдьэ бастаан миэхэ, кинигэ кыһатыгар олордохпуна, тиийэн кэллэ. Ол иннинэ билбэт киһим этэ. «Чэ, Николай Макарович хааллар, көрүөм» диэтим. Бастаан ылан биир сирэйи ааҕан бараммын: «Маны төттөрү быраҕан биэриэххэ наада эбит. Туох алдьархайай, бастакы сирэйигэр «турар» диэн тыл уон үс сиргэ турар» дии санаатым. Кэнники билбитим ити кини истиилэ эбит. Онно Дапсы туһалаабыта: «Бу киһини таһарыахха наада эбит», – диэн ис рецензияны суруйбута.
Далан истиилэ атын – академическайдыҥы көрүүлээх. Бу киһи аахпытыгар-билбитигэр тирэҕирэн, XVI-XVII үйэлэрдээҕи дьон маннык саҥарар буолуохтаахтар диэн, диалогтарын уратытык суруйбута, уобарастарын атыннык оҥорбута. Маннык суруйааччы литератураҕа киирэрэ улахан наадалаах. Аны кини историяҕа эмиэ инники күөҥҥэ иһэр. Историктарбыт төһө өр үлэлээн бу таһымҥа тиийиэхтэрэ-тиийимиэхтэрэ өссө биллибэт.
Н.Л.: Ити Петров олох өйдөммөккө, сыаналаммакка сылдьар киһи. Саха тылыгар улахан арыйыылары оҥорон хаалларда.
У.: Хоһооннору эмиэ суруйар эбит. Радиосуруналыыс Николай Иванович Максимов биһикки, хоһооннорун 2-3 төгүл таһааран турабыт. Олус философскай хоһооннордоох. Сүрдээх дириҥ көрүлээх хаарыан киһи эрдэ баран хаалбыта…
Н.Л.: «Таас Тумус» аан дойдутааҕы фестивальга кыайбытыгар Амма Аччыгыйа барахсан ол туһунан Соппуруон Бөтүрүөбүс дуу, Сааба Уйбаанабыс дуу дакылааттаабыттарын иһиттэ. Онтон оҕонньор саҥа аллайа түстэ: «Тыый, доҕор, онтон тоҕо биһиги оччоҕуна үөрбэппитий-көппөппүтүй, аһаабаппытый-сиэбэппитий?! Тоҕо биһиги манна мунньахтыы олоробутуй? Уолбут биһиги, сахалар, хаһан даҕаны тиийбэтэх таһыммытыгар тиийбит буоллаҕына». Дьэ, онтон көр-күлүү бөҕө буолла. Амма Аччыгыйа наһаа үөрбүт этэ.
У.: Леонид Андреевич Попов үөрбүтэ-сөхпүтэ сүрдээх: «Бу – Шолоховтыы дириҥээһин!» – диэтэ. Инньэ диэбитигэр күлсүү өссө улаатта: «Дэлэ буолуо дуо, биһиги киһибит улахаттары эрэ кытта тэҥнэһэр», – диэн. Онтон нуучча суруйааччылара «Чыҥыс-Хаан ыйааҕынан» тахсыбытыгар эттилэр ээ: «Бу Шолохов курдук дириҥээһин», – диэн. Дьэ, онно биирдэ эрэ итэҕэйдим Леонид Андреевич эппитэ ырааппыт тылларын. Оччолорго мин бэккиһээн күлбүтүм. Талаан норуот ахсааныттан тутулуга суоҕун ити Николай Алексеевич феномена да көрдөрөр.
Атын холобурунан Сэмэн Курилов курдук киһи тахсыытын феноменын ааттыахпын сөп. Бу эмиэ ураты. Аан дойду дьүкээгир норуота диэн ханна да баарын билбэт кэмигэр кини улахан арамааны таһаарбыта. Ону этэбин: суруйааччылар – разведчиктар диэн. Кинилэр олоххо баар проблемалары урутаан туруораллар уонна уус-уран өттүнэн көрдөрөн кэбиһэллэр эбит. Ол олоххо киириитин, дириҥээһинин историктарбыт, искусство атын үлэһиттэрэ да туһаналлар. Холобур, Андрей Саввич дириҥээһиннэрин даҕаны итинник быһаарыахха сөп дии саныыбын.
«Сардаҥа» диэн быычыкаайык баҕайы новеллата аан бастаан «Эдэр коммунист» хаһыакка тахсыбытын көрөн баран доҕотторбут Илья уонна Мария Мохначевскайдар тута эттилэр: «Олох да Уйбаныап Бааска курдук тыллаах-өстөөх киһи эбит дии». Биһиги бу дьоммут биир сиртэн тахсыбыт аймахтыы эбиттэрин билии суох. Ону «Эдэр коммуниска» тахсыбыт быычыкаайык баҕайы, биир харыстаах айымньыттан киһи өйдөөн көрөр, сыана биэрэр эбит. Билигин төһөлөөх элбэх айымньы тахсарый да, киһи соччонон кыайан сыаналаабат. Онтон ыраата барар киһини ааҕааччы тута өйдүү, көрө охсор эбит.
«Мэндиэмэннэр» диэн 1980 сыллаахха тахсыбыт арамааныгар Ньукулай уобараһы оҥорор ураты ньымата аан бастаан көстөр. Геройун бэйэтин көрдөрбөккө эрэ кини туһунан атын дьон туох диэбиттэрин биэрэр. Ол дьон санаата олимпийскай иилэр курдук бары ситимнэһэ сылдьаллар. Дьэ, онтон сүрүн герой Айдаар уобараһа тахсан кэлэр. Бу санаатахха, эдэр буолан ону кыайа туппут эбит. Арамаан бастаан «Уустуктар» диэн ааттаах этэ. Ону табыгаһа суох диэн уларыппыта. Суруналыыс Реворий Кривогорницын хоно сытан: «Мэндиэмэннэр» диэн ааттыаххын», – диэбит. Кырдьыга даҕаны, тутуу уопсай тулааһына баар буоллаҕына, ол үрдүгэр тахсан иһэр ээ.
Н.Л.: Биһиги саха литературатын литература оҥорбут бөдөҥ суруйааччылар эйгэлэригэр, күөннэригэр киирэн, ол дьоннор этэр тылларын, өйдүүр өйдөрүн иҥэринэн хаалбыт бүтэһик көлүөнэ буолбут дьоллоох эбиппит. Биһиги кэннибититтэн кинилэр биир-биир бытанан, кырдьан, өлөн-сүтэн хааллылар… Онон, мин саныахпар, биһиги көлүөнэ биир иэһэ (бу Николай Егоровичка туһулаан этэбин) ахтыы быһыытынан дуу, ырытыы быһыытынан дуу ытык кырдьаҕастарбыт өйдөрүн-санааларын, кинилэр литературнай, киһилии уонна философскай мэтириэттэрин оҥорон хаалларыахтаах эбиппит, бу кэлэр көлүөнэҕэ. Билиҥҥи көлүөнэ кинилэри айымньыларынан эрэ көрөр, онон киһи быһыытынан этэр тылларын, эйгэлэрин биэрбит киһи. Бу – улахан сорук. Кинилэри баттаспыт дьонунан биһиги буолабыт. Биһигини чугаһатан, бэйэ дьоно, бэйэ оҕото оҥостон, наһаа үчүгэйдик сыһыаннаспыттарын утарынан сыаналаабатах эбиппит. Билигин өйдөөтөххө оннук.
У.: Николай Алексеевич этэрэ сөп. «Отут ордугуна үс» диэн кинигэбин ити санааҕа тирэҕирэн суруйбутум. Дьон-сэргэ биһириир, ааҕар эбит итини. Холобура, Күннүктүүн бииргэ айаннаабыппын суруйбутум. Кинини бэйиэт эрэ быһыытынан буолбакка, киһи, норуот олоҥхоһутун быһыытынан арыйбытым. Айаҥҥа, сырыыга сырыттахха киһи-киһи курдук майгыта барыта тахсан кэлэр эбит.
Н.Л: Биһигини үчүгэйдик саныыллара – сырыттахпытына наһаа үөрэллэр-көтөллөр, сүргэлэрэ көтөҕүллэр этэ.
У.: Амма Аччыгыйа атыттарга кытаанах этэ. Ордук ыччаттарга кытаанах буолааччы дииллэрэ билэр дьон. Арай кэнники сааһыран баран наһаа уларыйбыта. Биһигини үчүгэйдик ылынар буолбута.
Н.Л.: Биһигини көрүстэҕинэ тимэҕэ сөллөр этэ.
У.: Биирдэ Амма Аччыгыйа даачатыгар тиийбиппэр: «Бэйэбин урут популярнай оҕонньор курдук сананар этим. Кырдьан бу күөх сайын кэлэн ааһан эрэр даҕаны, биир да суруйааччы мин даачабын өҥөйбөтө. Хата оҕом эн сырыттыҥ», – диэн сүүспүттэн сыллаан ылбыта. Урут оннук уйадыйбат, сентиментальнайа суох олох кытаанах киһи этэ. Киһини хойут өйдүөхтэрэ диэн, сааһырбыт киһи саҥатын барытын өйдөөн саҥарар буолар эбит. Күннүк оҕонньор ыалдьан олорон көрсүбүтэ…
Н.Л.: Күннүк оҕонньор онно биһигини үөрэн-көтөн даачатыгар ыҥырбыта. Онно суруммут кумааҕыбын булуом этэ…
У.: Коля ол кумааҕыгын булан таһааттарыах этиҥ. Оччоҕо Күннүк Уурастыырап оҕонньору кытта кэпсэтэ олорон суруна олорбута, бу киһи. Онно Харысхал биһикки баарбыт. Уһуннук да олорбуппут – уон иккигэ тиийэн баран киэһэ аҕыс чааска барбыппыт. Күннүк олох мөлтөөн кыайан аһаабат буолан, арыгы эрэ кыратык иһэр этэ, аһы кыайан аһаабата.
Н.Л.: Өйө-санаата чөллөрүйэн, ураты чаҕылхай этэ. Онно олох ис-иһиттэн сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ баара. Оо, ама да ааспытын иһин кэрэ да түгэн этэ…
У.: Өйдөөтүннэр диэн кэпсиир эбит, билигин санаатахха. Кини демократичнай киһи этэ, сөп-сөп: «Аны эн кэпсээ, эн хоһоонно аах», – диирэ.
Н.Л.: Кэпсээнэ, ахтыыта буоллаҕына ырыалаах. Ойуун тойугун тылыттан тылыгар тиийэ ааҕан субурутта ээ…
У.: Оҕонньорбут онтон ый курдугунан барбыта…
Н.Л.: Онон итинник ытык кырдьаҕаһы үөрдүбүппүт биһиэхэ саныахпытыгар үчүгэй. Наһаа үөрэн-көтөн көрсүбүтэ…
У.: Биирдэ Литератураны пропагандалыыр бүрүөҕэ үлэлиир кэммэр, (оччолорго Суруйааччы сойууһа КГБ дьиэтигэр олороро, онно кыра баҕайы хостоохпун) үлэ бүтүүтэ этэ, өссө бээтинсэ күн эбитэ дуу, Сэмэн Петрович киирэн кэллэ уонна эттэ: «Ньукулаай, эн улахан ыксыыр дьыалаҥ суох ини? Суох? Дьэ, Коляҕа бара сылдьыахха эрэ. Лугиновка. Хатаска олорор, дэлби мунчаарбыт быһыылаах – санаатын көтөҕүөххэ наада». Бэйэтэ суоппардаата – эргэ «Волгалаах» этэ, ону алдьархай халыаннык уонна түргэнник ыытар эбит. Мин куттанным ээ – ыга тутуһан олоробун. Оннук тиийэн кэпсэттибит ээ. Улахан баҕайы, бириэмэтэ суох, оччолорго ыгылла, охсуһуу ортотугар сылдьар, хас чааһын барытын харыстыыр, ыарыһаҕын билинэр киһи, бүтүн айар сойуус бэрэссэдээтэлэ: «Ньукулай санаата түспүт быһыылаах, ону аралдьыта барыахха эрэ», – диир.
Өлөрүн икки хонук иннинэ (мин «Семен Данилов дневнигэ» кинигэ киирии тылыгар бу туһунан суруйбутум), 25-скэ көрсө түстүм. Коляны ыйытта, онтон Уйбаныап Бааска туһунан: «Олорор усулуобуйата суох, гостиницаҕа олорор дииллэр. Бээ эрэ, мин Решетниковаҕа этииһикпин. Бу уолга усулуобуйатын көннөрүөххэ наада. Суруйааччы, оҕолоох-уруулаах киһи хайдах ити курдук гостиницаҕа олоруоҕай?» – диэтэ. Ону хайаан да эппит буолуохтаах.
Н.Л.: Суох, чахчы эппит ээ, сурук суруйбут.
У.: …Ити күн Даланныын Коляҕа Хатаска тахсаммыт кэпсэтэ олороммут мин этэбин: «Сэмэн хайдах эрэ мөлтөөбүт курдук ээ, Коля арааһа бара сырыттаххына сатаныыһы…» Сарсыныгар кини Семен Петрович охто сытарыгар тиийэн кэлэр уонна аана аһыллыбатаҕын иһин, ханна эрэ бара сылдьар, онтон иккистээн кэлэн киирэн баран эппит курус тылын өйдөөн хаалбыппын: «Аны тулаайах хааллахпыт…» Дьоннор бары бэккиһээбиттэрэ быһыылааҕа тугу-тугу этэр буоллаҕай диэн. Сэмэн Петрович биһиэхэ аҕабыт курдук киһи буоллаҕа…
Сэмэн уонна Соппуруон, уопсайынан, интуициялаах дьон эбит. Иккиэн бириэмэлэрэ суох – күннэрэ-дьыллара барыта ааҕылла сылдьара. Соппуруон ыалдьан баран өссө 20-чэ сыл олорбута, Сэмэниҥ буоллаҕына адьас эрдэ үҥсүүттэн-харсыыттан, эккирэтиһииттэн тэбиллэн 3-с, 4-с инфарктыгар өлтө. Соппуруонуҥ Москваҕа «Россия» гостиницаҕа тиийэн охтон хаалбыт, ону хата Баһылай Гольдеров киирэн ытыы-ытыы туруорбут, «суһал көмөнү» ыҥыран балыыһаҕа илпит.
Н.Л.: Барахсан, Гольдеров улахан үөрэхтээх дириҥ сыанаһыт киһи этэ…
У.: Дьиҥинэн, ама суруйуулары ахсарбат, аахпат киһи эрээри, Коляны анаан кэтээн ааҕар уонна кинини наһаа дириҥник өйдүүр эбит этэ.
Н.Л.: Ханна эрэ кини ырытыыта баара, тахсыбыта ээ…
У.: Биирдэ бэйэтэ: «Мин ааттаах сүрэҕэ суох киһибин эрээри, бу Ньукулайы хайаан даҕаны ааҕыам, өссө ырытыам», – диэн турардаах. Эрчимэн Коляны биһириирэ – анаан суруйаары сылдьан бараахтаабыта.
Н.Л.: Оо, дьэ Эрчимэн барахсан дьикти дьоҕурдаах ырытааччы. Кини туһунан хайаан да суруйуох баара…
У.: Эрчимэн Далан «Тыгын Дарханы» суруйбутун кэннэ эппитэ: «Үчүгэй айымньыны суруйбут эбит, ол иһин чонолдьуйар эбит». Уонна кыайан суруйбакка хаалбыта, ыарыыга баалатан. Итини суруйбута буоллар дьэ, кырдьык үчүгэй буолуох этэ…
Ньукулайга историческай арамаан арыллыытын убайбыт Дьөгүөр Дьөгүөрэбис Алексеев барахсан: «Бу Далантан саҕаламмыт литература», – диэбитэ истиэххэ бастаан толоос курдук этэ. Дьон бастаан: «Хайдах бэйэтэ сайда турбут литература Далантан саҕаланыаҕай?!» – диэн өһүргэнэ истибиттэрэ. Онон Далан, Лугинов, Эдуард Соколов, Идэлги, Ойуку уонна «Далантан саҕаламмыт литература» диэн градацияны үөскэппитэ. Оо, дьэ, Дьөгүөр уһуннук сылдьыбыта буоллар…
Н.Л.: Дьэ, улахан дьыаланы оҥорон баран барда. Позицияны көмүскээн, сыаннастары өрө тутан киирсэринэн сүрдээх, олох уһулуччулаах киһи кэлэн ааспыта…
У.: Итинник да киһи баар буолан, сирэйэ-хараҕа суох мөккүһэн Башарин боппуруоһугар кииристэҕэ. Василий Николаевич Иванов эдэригэр хорсун эбит – Дьөгүөрдүүн иккиэн Башарины көмүскэһэннэр ыстатыйа суруйаллара. Аны иккиэн Ньурбалар…
Н.Л.: Аннараа утарар дьонноро эмиэ ньурбалар, убайдара…
Г.А.: Николай Алексеевич, Николай Егорович, түмүккэ эдэрдэр тустарынан эбэтэр эдэр суруйааччыларга анаан туохта эмэ этэ түһэргит буоллар…
Н.Л.: Суруйааччыны эйгэ таһаарар, эйгэ суох кэмигэр литература аҕарымнаан хаалар. Эйгэ диэн – кэрэхсэбил. Ааҕааччы, уустугу, чулууну өйдүүр-сыаналыыр таһымнаах ааҕааччы диэн баар. Үчүгэй айымньыны сатаан кэрэхсиир эрэ буоллахха, литература сайдар. Ким да кэрэхсээбэтэҕинэ били Баһылай Яковлев биир геройун курдук литература бастаан сүүрэр, онтон сүүрэ-сүүрэ хаамар, кэнники ким да кэрэхсээбэт буоллаҕына олорунан кэбиһэр. Онон суруйааччыны киэҥ араҥа кэрэхсэбилэ, таһыма, өйдөөх, үөрэхтээх, таһымнаах эйгэ эрэ таһаарар. Онтон тирэнэн, эйгэтэ үтэн биэрэн суруйааччы үрдүкү таһымҥа тахсар уонна таһымнаах айымньыны суруйар. Эйгэ, кэрэхсэбил суох буолла даҕаны, литература умуллан хаалар, урут тахсыбыт дьон эрэ инерция быһыытынан суруйаллар. Онон билигин ааҕааччы киэҥ араҥатын сөргүтүөхтээхпит, оччоҕуна эдэрдэр сэҥээриллэн улахан таһымҥа тахсыахтара. Суруйааччы халлаантан түспэт – сиртэн, норуоттан үүнэн тахсар. Ол үүнэн тахсар кырыһа – эйгэ, үөрэхтээх, сайдыылаах, таһымнаах эйгэ. Хомойуох иһин, билигин оннук кырыс баар дуу, суох дуу?.. Ол туспа боппуруос. «Суох» диэн быһаччы этэн кэбиһэр сатаммат, баар диэҕи эмиэ суох курдук. Дьиҥин ким да билбэт…
У.: Бу Гаанньалаах бэйэлэрэ көлүөнэ буолар тэрээһиннээхтэр. «Тыл кыһата» диэн. Туспа көрүүлээх, балачча таһымнаах дьоннорбут итинтэн иитиллэн таҕыстылар. Биһиги бэйэбит эмиэ син иитиһэн таһаардахпыт дии. Хаһан эрэ убайдарбыт биһиэхэ болҕомто уурбуттарын курдук. Оннук таһымнаах эйгэни биһиги эмиэ үөскэтиэхпитин наада. Хас да көлүөнэ көтөн бараннар, бу оҕолор литератураҕа киирдэхтэрэ дии. Билигин литератураҕа 40-50 саастаах дьон суох буолан, көлүөнэ көтөн хаалла. Уонна кинилэргэ судаарыстыба өттүттэн урукку курдук болҕомто суох – бэйэлэрин истэригэр буһа сырыттахтара. Таһым, күн-дьыл даҕаны уларыйан, билиҥҥи көлүөнэ туох да ориентира суох хаалан хаалла. Ол да буоллар Сойууска түмсүү баара хайаан даҕаны наадалаах.
Кэпсэттэ Гаврил АНДРОСОВ
Чолбон. – 2018. – №8
