Алдан өрүс уҥа эҥээринээҕи кытыла хайыр таас хайанан өргөстөнө очуостанан Өлүөнэ эбэ остуолбаларын санатар. Алта уонус сыллар бүтүүлэригэр дьону таһар «Капитан Богатырев» теплоходунан айаннаан иһээччилэр палубаҕа мустан, хас сырыы ахсын буоларыныы бу очуостары сөҕө-махтайа хантаарыҥнаһалларын вахтаҕа турааччы рулевой Сиимэн ахсарбаттыы көрүтэлиир. Чахчы даҕаны, бу сиринэн өрүс арыый синньээн, суорба таастар сибилигин үрдүгэр сууллан түһүөхтүү саба барыйан тураллара кими баҕарар, ордук саҥа көрөөччүлэри, салыннарар хартыына.
Туруук таас хайа сыыйа намтаан, хойуу ойуур эниэлэринэн солбуллан, ыраахха диэри көҕөрүмтүйэн, устунан үрдүк халлаан күөх өҥүнүүн холбоһон хааларга дылы буолла. Сотору Дьабарыкы Хайа дьиэлэрэ көһүннүлэр. Чугастааҕы Өймөкөөн, Уус Маайа, Томпо бары нэһилиэктэрин таас чоҕунан хааччыйар шахталар ааннара киэҥ чуолҕан буолан, аҥаһан көстөллөр. Теплоход бириистэҥҥэ тиксэн, өрүс училищетыттан практикаларын бара сылдьар уолаттара тыраабы түһэрдилэр. Кинилэр хайыы-үйэ мотуруос курдук сананан, түргэнник тутталлар-хапталлар. Түһээччи киһи аҕыйах буолла. Оттон барааччылар – суохтар.
Уолаттар тыраабы хомуйан эрдэхтэринэ, кытыл үрдүк сыырыттан биир киһи далбаатыы-далбаатыы түһэн иһэрэ көһүннэ. Аҥаар илиитигэр тайахтаах оҕонньор сүгэһэрэ кыра да буоллар, санаатыгар түргэтии сатыыр эрээри, кыаҕа тиийбэт, ону көрөн кэтэһэ турар уолаттартан иккитэ сырсан түһэн, биирэ сүгэһэрин ылла, атына хаҥас илиититтэн өйөөн, тыраапка сиэтэн таһаардылар. Оҕонньор махтанан төбөтө кэҕиҥнээтэ. Итини барытын үөһэттэн көрөн турар Сиимэн: «Бачча кырдьаҕас киһи соҕотоҕун ханна бардаҕай?» – дии санаата. Кини бу бириэмэттэн ыла сынньанар, онон солбуйааччы таҕыстаҕына эһэтин тэҥэ кырдьаҕаһы кытта кэпсэтиэн баҕарбыта да, анараата ханна эрэ каютаҕа киирэн хаалла быһыылаах. Сиимэн палубаҕа түһэн өрүс киэҥ киэлитин көрө турда. «Оо, Солоҥдо харгыта чугаһаабыт ээ, штурман ыалдьыбыт этэ, бэйи, ити уол сатаан салайыа дуо?» – дии санаан рубка диэки хайыста. Хата, хапытаан Никонич рулевойга хайыы-үйэ кэлэн тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ, күлсэ туралларын көрөн уоскуйда.
Ол кэмҥэ суудуна иннигэр «Казанка» мотуорка иннэ чолойон, кэннигэр үрүҥ күүгэн ыһыллан, бэрт түргэнник куйуһутан иһэрэ көһүннэ. Ыытааччыта эдэр уол оҕолуу көтүтэн ааһан иһэн, хараҕа – теплоходка. Ол бэйэкэтэ теплоход кэнниттэн будулуйан тахсыбыт долгуҥҥа мотуоркатын утары тутуохтааҕын аралдьыйан дуу, билбэтиттэн дуу, кыайан салайбакка хаалла. Муҥ кыраайынан айаннаан испит мотуорка ойоҕоһунан долгуҥҥа күүскэ охсуллан иҥнэс гынна, ону кытта тэҥҥэ уол эһиллэн хаалла. Киһитэ суох хаалбыт «Казанка» мотуорун күүһэ бастайааннайга туруоруллубут буолан, онтун ыһыктыбакка иннин хоту куугунуу турда. Уол долгуҥҥа тимирэ-тимирэ күөрэйтэлээтэ. Хапытаан суһал түрүбүөгэни биллэрдэ. Боцман хамаандатынан мотуруос уолаттар шпангаукка көтөҕүллэн испит шлюпканы түһэрэн, сыап тыаһа хачыгыраата. Сиимэн сүүрэн тиийэн биир уоллуун шлюпкаҕа олоро охсон эрдиилэринэн харса суох үлэлээтилэр. Ол кэмҥэ били «кыыл барбыт» мотуорка төттөрү эргийэн, теплоходу көрдө-көрбүтүнэн иһэрэ көһүннэ. Хапытаан суудунаны бытаардан штурвалы харса суох эргитэн элэҥнэттэ. Мотуорка сиирэ-халты ааһа көтүттэ. Быыһааччылар уолу шлюпкаҕа соһон таһааран, төттөрү кэлэллэригэр сүүрүгү утары буолан, биир сиргэ турар курдуктар. Бу кэмҥэ киһи итэҕэйиэ суох түгэнэ үөскээтэ. Быыгыначчы бара сылдьар мотуорка эмиэ эргиллэн, аны шлюпка диэки салалынна! Онуоха уолаттар шлюпкаларын туоратаары туох баардарынан эрдиннилэр. Мотуорка кинилэри адьас кыһарыйбытынан ааһан истэҕинэ Сиимэн ыстанна. Хата, ойоҕоһуттан харбаата. Ол курдук ууну сандаарыппытынан соһуллумахтаан иһэн тардыһан чыраахтаһан, мотуорка иһигэр нэһиилэ умса хойуостанан киирдэ. Сонно тута аттаан кэриэтэ уруулга тиийдэ. «Казанка» кытаанах илиини билбиттии бытаара быһыытыйда. Киһи салайарын хоту айанныыр киэптэннэ. Сиимэн мотуорканы оргууй аҕалан, теплоходка сыһыарда. Быһылааны таһаарбыт уол палубаҕа тахсан мотуруостарга махтана турар эбит. Кини барыларын кытары илии тутуһан мотуоркатыгар түстэ. Сиимэҥҥэ махтал-баһыыба тылларын анаан, айанын суолун тутта.
«Капитан Богатырев» эмиэ салгыы айаннаата. Быстах быһылааны, мотуруостар түргэн туттууларын, Сиимэн хорсун быһыытын көрбүт айанньыттар экипажка махтанан, рулевойу кытта үөһэ турар хапытааҥҥа хаһыытастылар, ытыстарын таһыннылар. Сиимэн каютатыгар киирэн таҥаһын уларытынна. Уоскуйан баран палубаҕа тахсыбыта, били оҕонньоро ыскамыайкаҕа олорор эбит. Хата, кырдьаҕас бэйэтэ кэпсэтиини саҕалаата.
– Тукаам, Охотскай төһө чугаһаата?
– Кэлэн эрэбит, ол тумулу аастахха көстүө.
– Оок. Түргэн айан эбит, былыр биһиги атынан уһуннук сыннарарбыт.
– Атынан ол ханна барар этигитий? – Сиимэн кэккэлэһэ олорон иһэн.
– Ааллаах Үүн диэни истибитиҥ дуо? Онно баар көмүс бириискэлэригэр. Оччолорго сүүс биэс уонча бириискэлээх, отучча тыһыынча нэһилиэнньэлээх этэ. Дьэ, олорго Охотскай Перевоз ыскылаатыттан кыһыны быһа таһаҕас таһарбыт, сэрии быдан иннинэ отут ордуга түөрт сылтан, бырабыыталыстыба анал дьаһалынан саҕалаабыттара. Инньэ Бүлүүттэн, Өлүөхүмэттэн тиийэ кэлэн үлэлииллэрэ.
– Бүлүү мин дойдум. Эһэм таһаҕас таһыытыгар элбэхтэ үлэлээбитин истибитим, – оҕонньор кэпсээнин Сиимэн сэргии иһиттэ. – Оччоҕо эмиэ манан сырыттаҕа, чахчы ыраах сирдэринэн тэлэһийээхтээбит эбит.
– Кэмэ оннук буоллаҕа. Туруук таас хайалар быыстарыгар баар бириискэлэргэ аһы-үөлү, таҥаһы-сабы, туттар сэби-сэбиргэли ат көлө барахсан эрэ тиэрдэр кыахтааҕа. Сүүрбэ биэс көс устатын тухары араас быһылаан тахсара. Оннооҕор бүгүн эһиги өрүс киэҥ киэлитигэр, килэйэр уутугар быһылааҥҥа түбэстигит дии. Маладьыастар эбиккит. Эдэр уолаттар тутталларын-хапталларын, хапытааҥҥыт чуолкай хамаандатын сөбүлүү көрдүм-иһиттим. Оччолорго биһиги эмиэ бас-көс, тумус киһилээх буоларбыт. Дьиҥинэн ол кэмнээҕи айанньыттар бары даҕаны күүстээх-уохтаах, чахчы кыахтаах дьон этилэр. Ол иһин кыһыҥҥы бытарҕан тымныыларга сырыыны кыайан сырыттахтара. Саамай ыарахана кыһыннары тоҥмот тарыҥнар, тымныыга өссө сытайан тахсар хайа үрэхтэрин тааҥнара буолаллара. Ат барахсан таһаҕаһын кыайан таһаарбакка, аны онно көмөлөһө сатаан таһаҕасчыт кытта тымныы ууга буккуллуута хас сырыы ахсын хатыланара. Биир киһи түөртүү аты дьаһайара. Хайаны дабайыы биир эрэй, таҥнары түһүүгэ өссө ордук эрэй. Аҥардас Сэттэ Дабаан хайата, Силлиэмэн муус килиэ хапчаана хас биирдии айанньыт сүрэҕэр чэр буолбута чахчы. Таһаҕасчыт биир да биэрэстэни ыллыы-туойа айаннаабытын көрбөтөҕүм. Ол да буоллар, Охотскайтан хас да сырыыны оҥорон, былааммытын өрүү толорон, өссө аһары куоһаран, саас харалдьык тахсыыта аттыын-баҕастыын эстэн-быстан, дойдубутугар төннөөхтүүрбүт. Дьиэ кэргэммититтэн, атас-доҕор дьоммутуттан ураты биһиги эрэйбитин ким да билбэт, өйдөөбөт курдуга. Холкуос бүппэт үлэтэ кэтэһэн турар буолан, хата, биһиги кэлэрбитигэр биригэдьиир үөрэрэ.
Оҕонньор чочумча олоро түстэ, онтон сыыйан аргыый саҥарда:
– Бу Чурапчыттан иһэбин, эдэр эрдэҕинээҕи сырыыларбын саныы, ордон хаалбыт аҕыйах ахсааннаах үөлээннээхтэрбин көрсө, бүтэһик сырыыбын айанныыбын. Биһиги умнуллууга хаалбыт дьон бэйэбит хам-түм көрсүһэн, ол кытаанах сырыыларбытын ахтан-санаан ааһабыт. Дьиҥинэн, көмүс хостооһуна сайдыытыгар Ааллаах Үүн таһаҕасчыттара күүс-көмө буоллахпыт буолуо. Массыына суола биэс уон түөрт сылга арыллыбыта, – диэн баран дириҥник үөһэ тыынна.
Сотору Охотскай Перевоз тохтобула кэллэ. Теплоходу көрө аҕыйах оҕо киирбит. Барсааччы суох, арай оҕонньор мотуруостар көмөлөрүнэн биэрэккэ түстэ. Эдэр эрчимнээх эрдэҕинэ бу сиртэн ыарахан таһаҕаһы ат сыарҕатыгар тиэнэн, тыһыынчанан биэрэстэни хаампыт атаҕын аргыый соһо тардан, биэрэк үрдүн диэки алтахтыы турда.
Онтон ыла отучча сыл ааста. Сиимэн хайыы-үйэ биэнсийэҕэ тахсан, эдэригэр араас уу аалларынан төттөрү-таары устубут Алдан өрүһүн устун, били Чурапчы оҕонньоро эппитинии «бүтэһик» төгүлүн аныгы «Ракета» диэн аалынан иһэр. Охотскай Перевозка чугаһыырыгар ол оҕонньору кытта эһэтин санаан ылла. Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарыгар Чурапчыга, Тааттаҕа мэҥэ таастары туруортаабыт үтүө сурахтара иһиллэр. Ол аата көмүс промышленноһа сайдыытыгар ааспыт үйэ отутус, түөрт уонус сылларыгар Саха сирин тыатын уолаттара бэйэлэрэ да билбэттэринэн кырата суох кылааты киллэристэхтэрэ.
Билиҥҥи ыччат ону өйдөөн-санаан, аҕа көлүөнэҕэ анаан, үтүө дьыаланы оҥорбута махталлаах. Аны «Тоҕус көлөһүн тохтубут суола» диэн кинигэ тахсан Ааллаах Үүн таһаҕасчыттарын аата үйэтитилиннэ. Өссө Чурапчытааҕы спорт институтун устудьуоннара Чурапчыттан Ааллаах Үүҥҥэ диэри сүүрүү тэрийбиттэрэ бэйэтэ сөҕүмэр быһыы буолбута.
Сиимэн кинигэҕэ эһэтин уонна аатын да эппэккэ кэпсээн ааспыт оҕонньорун хаартыскалаах ахтыылара киирбитин киэн тутта аахпыта. Онно ол кырдьаҕас Сиимэҥҥэ тардына соҕус кэпсээбитин өйдөөбүтэ: үлүйүү, өлүү, суол, симиэбийэ былдьаһыытын араллаана, араас куһаҕан дьаллыктаах дьонтон сэрэнии, онтон да атын элбэх моһоллордооҕун билбитэ. Тохтобул кэллэ. Биэрэккэ эмиэ оччотооҕу курдук бэрт аҕыйах оҕо көстөр. Иккиэйэх эрэ киһи түһэн көрсөөччүлэри кытта кэпсэтэ хааллылар.
Чолбон. – 2019. – №3
