ТИҺЭХ АЙЫМНЬЫ
Солконон суугунуу
Петербург долгуйар,
Үҥкүүттэн үҥкүүгэ
мэйиилиин эргийэр…
Кэрэттэн кэрэнэн
ааттанар Натали,
Улууттан улуулуун –
Пушкинныын тэҥнэһэр…
Муҥутуур чыпчаалга
иккиэйэх турбуттар,
«Бастыҥ» диэн албан аат
сүдүтүн сүкпүттэр,
Тылынан сууһарар,
буулдьанан өлөрөр
Дьылҕаҕа утары
хардыылаан биэрбиттэр…
Бөрүөнэн буолбатах,
хаанынан суруллар
Бу тиһэх айымньы
кэриэтэ табыллыы…
Уран тыл бичигэр
үйэ-саас хаалларар
Номоххо киириэхтээх
эбэтэр табыллыы?
Күн өлөр түгэнин
айылҕа тосхойор.
Ырыаһыт өлүүтүн
бэйэтэ болдьонор.
Ордуктан ордугу
айарга эрэллээх
Олоҕун түмүктүүр
номоҕун хоһуйар.
Бу тиһэх айымньы…
Сүдүгүн даҕаны!
Ким уонна бу курдук
сананыай даҕаны…
Оо, Пушкин, улуугун
хааҥҥынан чиҥэтэн
Барбыккын, бар дьоҥҥор
номоҕу хаалларан!
ПУШКИННЫЫ САҤАРАР ХАЙАЛАР
Кавказ подо мною. Один в вышине…
Александр Пушкин
Хотой кыыл талбаарар үрдүгэр
Турабын мин Капкаас үрдүгэр.
Сыл-хонук анараа өттүгэр
Пушкинныын турабын санаабар.
Ньирилиир-күрүлүүр сүүрүктэр
Ньыгыл таас эркинтэн иҥнэллэр…
Хоһоонньут көҥүлэ бохсуллар,
Оһолго-моһолго охсуллар
Олуурдаах олоҕор ханыылыы,
Турдаҕа бу дуолу одуулуу
Умсулҕан, эмиэ да кутурҕан
Ытыллар иэйиитин биһиктии…
Айылҕа күүһүнүүн куотуһар
Айар тыл ардыгар табыллар:
Пушкинныы саҥарар буолбуттар
Тыла суох бу нүһэр хайалар.
Сир үрдүн улуукан киһитэ
Биир түгэн үктэммит бэлиэтэ –
Үйэттэн үйэҕэ эҥсиллэр
Бу Капкаас туһунан ырыата.
Хайыр таас хаххалаах кытыллар
Хайдах да уу сүрүн хаайаллар.
Ол эрэн көҥүллүк тыыналлар
Санаабар бу мөхсөр долгуннар.
Тыл күүһэ босхолуур күдэхтээх,
Айылҕа иһиллиир иччилээх:
Хоһоонньут көрбөтөх көҥүлүн
Айымньы ситиһэр идэлээх…
Улуу аат сулустуу угуйан,
Уран тыл соноро холбоһон
Бу хаардаах чыпчаалга кэлбиттэр
Билэллэр – соҕотох турбаттар…
СУРУЙААЧЧЫ
Ыраахтааҕы бас билэрэ –
Муҥнаах-таҥнаах дойдута.
Суруйааччы бас билэрэ –
Суохтан кэлэр уус тыла.
Дойду кыаҕа түһэр-тахсар,
Арыт сэрии, сут турар.
Оччоҕуна мөлтөөн биэрбит
Ыраахтааҕы да сууллар.
Ыйааһыҥҥа ууруллубат,
Атылынынан кэмнэммэт
Суохтан кэлэр тыл арай –
Бастар бүппэт барҕа баай.
Ол да иһин улуу Пушкин
Албан аатын эрэнэр,
Ыраахтааҕы мэҥэтиттэн
Миэнэ үрдүк диэн этэр.
САНАА КҮҮҺЭ
Санаа күүһэ үөскүүр бастаан
Самныбыккын билинэртэн,
Дириҥ чүөмпэ түгэҕиттэн
Дьигиһийэр кутталгыттан.
Санаа күүһэ төрүүр онтон
Самныы ыарын ылынартан,
Тохто турар кумах сыыртан
Сатаан тирэх булунартан.
Санаа күүһэ улам кыайар
Самныы нүһэр бухатыырын,
Кини аалар батыйатын
Арахсыбат сулуйуутун.
Санаа күүһэ уонна сайдар,
Саргы далай кынат буолар,
Хараҥаны тэһэ тыгар
Аптаах уокка кубулуйар.
КЫРДЬЫК
Кырдьык – арыт кыһыл тылга
Үөскүүр ыра ымыыта,
Или түмэр, или ыһар
Уус тыл саамай талыыта…
Кырдьык – дьиҥэ, кымньыы курдук,
Кытыан угар олбох курдук,
Санаа уйан чороонуттан
Кыынньан куотар кымыс курдук.
Кырдьык – арыт кыргыс сытыы
Кылбаҥнаабыт кылыһа,
Кыһыл былаах, хара былаах
Далбаатанар кыната…
Кырдьык – дьиҥэ, түөскэр илэ
Мөхсөр дүҥүр кэриэтэ,
Сүрэх күүрэр өрөгөйүн
Оонньуур өҥнөөх кустуга.
Кырдьык – арыт көмүс дуйдаах
Кылбачыгас киэргэл уота,
Кэтит түөскэ киэн туттуулаах
Кэчигирэс мэтээл аата…
Кырдьык – дьиҥэ, таптал курдук,
Киэҥҥэр хаайбат иэйииҥ курдук,
Күн-дьыл дохсун охсуутуттан
Кубулуйбат очуос курдук.
Кырдьык биэрбэт – табыллыыны,
Бу дойдуга билиниини.
Олох дьолун толук ылар
Арай биэрэр – көҥүлү.
Харах билбэт – сүрэх билэр
Кини дьоллоох бэлиэтин,
Бар дьон таайбат – киһи таайар
Кини дьиҥнээх кэрэтин.
Кырдьык – оннук өһөс хааннаах,
Эр Соҕотох чымаан тыыннаах,
Ааттанара үксүн сэттээх
Арбамматах сирдээх-уоттаах…
ХОМОЛТО
Хомолтоттон хоһоон төрүүр,
Хоруо буолан, сүрэх тохтуур.
Хомолтоттон тоҥ былыт
Түөскэ сыстан, хонуктуур.
Хомолтону билбэтэх,
Хобдох күнү көрбөтөх,
Хомолтолуун хоммотох
Бу дойдуга ким да суох.
Хомолтоттон өс санаа
Көрдүгэнэ иитиллэр,
Хонук ахсын улаатар
Күтүр буолан, күүһүрэр.
Хомолтонон көөнньөллөр
Хойуу бары утахтар,
Хомолтонон туолаллар
Хончоҕоркоон иһиттэр!
Хомолтоттон өрүһүнүү –
Көй салгыҥҥа төлөрүйүү!
Холку өрүс ууларыныы
Доллоһуйар санааланыы –
Ытаан-ытаан ырааһырыы,
Санаан-санаан сааһыланыы,
Иэйэн-куойан чэбдигирии –
Хомолтолуун өйдөһүү.
Хомолтоттон сүһүрүү
Хоргус тыына хотторор,
Хомолтоттон күүһүрүү
Хомуһуна уһуктар!
ХААР
Халҕаһа былыттан хастанан
Хаар түһэр халлааны хайытан.
Харса суох да эбит айаныҥ!
Уонна бу эн тоҕо намчыгын…
Ардыгар хабырдык хаарыйар
Бу олох түгэнэ баар буолар.
Оччонон таастыйар сүрэх-быар,
Оттон бу нарыныан, быыкаа хаар…
Тоҥкуруун былыттан тононор,
Тоҥ сиргэ түһэргэ ананар
Ыйааҕа кытаанах да буоллар
Сырдыгы эрэ хаар санатар.
Айылҕа үөрэҕэ эбит – хаар…
Айыы күн санааны түстүүр хаар…
Халлааны хайытар да буоллар,
Ытыска түһээт да – ууллар хаар.
НЬУРГУҺУН
Сир ийэ долгуйар иэйиитэ,
Сандал саас дьиктилээх мичээрэ –
Ньургуһун симииргэ дылы ээ
Кырдалы буолбатах – олоҕу!
Киниэхэ тапталын эппэтэх,
Сүрэҕэр чугастык туппатах
Суох буолуо сахалыы саҥалаах,
Күн өркөн ууһуттан төрүттээх.
Маҥнайгы тапталбыт – ньургуһун,
Кыыс оҕо кэрэтэ – ньургуһун,
Бэл, хорсун санаабыт – ньургуһун,
Дьулуурбут, тулуурбут – ньургуһун!
Кыһыммыт тыйыһын иһин дуу
Сүрэхтиин ууллуохтуу таптыыбыт,
Күн диэки үҥэрбит күүһэ дуу –
Халлаанныын хамсыахтыы ыллыыбыт…
Баҕардар, арҕааттан тыалырдын,
Хаҕыстык тымныынан хаарыйдын –
Хаһыҥныын хатыһа тылыннын
Хас биирдии сүрэххэ – ньургуһун…
Сир ийэ киэргэллээх иэйиитэ,
Сандал саас дьиктилээх мичээрэ –
Ньургуһун симииргэ дылы ээ
Кырдалы буолбатах – олоҕу!
ХОТТОРУУ НОМОҔО
Мунчаарбыт эбиккин
Эн миигин суохтааҥҥын
Ол ыраах дойдуга,
Ол улуу куоракка…
Мин уоттаах мичээрбин,
Мин дьоллоох долгуммун
Солбуйар туох да суох
Эбитин өйдөөҥҥүн.
Мин илиим сылааһын,
Мин эйгэм сырдыгын
Билбэккэ ханна да
Тэһийбэт буолбуккун,
Мин күннээх алааспын,
Мин уоттаах түннүкпүн
Күннээх түүн хайдах да
Умнубат буолбуккун,
Аан дойду киинигэр,
Ааһар дьон быыһыгар
Күлүкпүн алҕаска
Эн көрөр буолбуккун,
Хатыыта суох хаайыым,
Ханыыта суох майгым
Хаарчаҕар бу бэйэҥ
Баҕарар буолбуккун…
Тобукпар хотторуу
Дуоҕатын хоҥкутан
Эн туойдуҥ кыайтарыы
Номоҕун хоһуйан.
Ону мин киэмсийии
Кустугар тэҥнэһэ
Иһиттим дуоһуйуу
Күлүгэр имнэнэ…
Чолбон. – 2024. – №5
