Өрөспүүбүлүкэбит бастакы президенэ Михаил Николаев: «Хаһан баҕарар сири киһи аатырдар», – диэн этэн турар. Оннук, дойдутун таптыыр киһи олорор сирин-уотун былыргытыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, бэйэтин билиитин-көрүүтүн туһанан төрүт түөлбэтин туһунан үйэлээҕи, кэскиллээҕи оҥорорго кыһаллар. Оччотугар кини тэлбит суолунан дойдутун сураҕа дуорайан барар.
Мин Прокопий Ноговицынныын билсибитим хас да сыл буолла. Ол тухары кини үлэтин-хамнаһын сэмээр кэтээн көрөбүн, холобур оҥостобун. Кини төрөөбүт Хаҥалаһын историятын күөн тутан күн бүгүн хас даҕаны салааҕа үлэлиир. Онтон икки сүрүн хайысхатын туһунан билсиэҕиҥ.
– Прокопий Романович, төрөөбүт түөлбэҥ историятын сэҥээрииҥ төрдө-төбөтө туохтан саҕаламмытай?
– Биһиги ийэбитинэн Нөмүгүттэн төрүттээх Бас Харынньалар диэн аҕа ууһуттан тымыр-сыдьаан тардабыт. Бас Харынньалар Тыгын Тойон төрүттэрин кытары ууһаабыт-тэнийбит дьон. Ол туһунан учуонай Гавриил Ксенофонтов «Эллэйаада» диэн үлэтигэр суруйбута. Бу аҕа ууһа тоҕо итинник ааты сүгэрин эдэр эрдэхпиттэн сэҥээрэр этим. «Бас» диэн тыл өйдөнөр, оттон «харынньа» диэн тылы ааспыт үйэ учуонайдарыттан, чуолаан Гавриил Поповтан истэн турабын. Бу тыл эһэ төбөтө диэн ис хоһоонноох эбит. Бас Харынньалар кэлин Мааркаптар диэн араспаанньанан сүрэхтэнэллэр.
Аҕам Роман Ноговицын – Одунуттан силистээх-мутуктаах киһи. Кини өбүгэлэрэ түөлбэлээн олорбут сирдэрэ Харыйалаах диэн билиҥҥинэн Горнай улууһугар киирэр сыһыы дойду. Сылгыһыт аҕабыт биһигини, үс уолун, кыра эрдэхпититтэн дьөһөгөй оҕотугар сыһыара сатыыра. Улахан дьону кытары оттоон-мастаан, акка, булка сыстан улааппыппыт. Аны туран, кырдьаҕастар кэпсээннэрин истэн хаалбыт дьоллоохпут. Оҕо өйө сүрдээх дьикти. Былыр санааҕар кулгааҕыҥ таһынан истибитиҥ кэлиҥҥи билиигин кытары ситэрсэн, ситимнэһэн иһэр буолар эбит. Холобура, сирдэр ааттара, өбүгэлэрбит сырыылара, ол-бу номохтор оҕо киһи өйүгэр-санаатыгар хайдах эрэ иҥэн хаалаллар.
Эркээни саха үөскээбит, Эллэй тохтообут сиринэн биллэр. Маннык дириҥ историялаах ытык дойдуга олорон, улууһум, омугум историятын сэҥээрбэт буоларым хайдах да табыллыбат.
– Саха омугун туһунан суруйуулар элбэхтэр, билигин даҕаны эбиллэ тураллар. Эн санааҕар киһи ордук ким үлэтигэр сигэниэн уонна туохтан саҕалыан сөбүй?
– Саха киһитэ бэйэтиҥ дьиҥ историятын билиэн, үөрэтиэн баҕарар буоллаҕына, ааҕар кинигэтэ тарбахха баттанар диэххэ сөп. Мин маннык кинигэлэргэ Гавриил Васильевич «Эллэйаадатын», «Урааҥхай сахаларын», «Шаманизм: Избранные труды», Георгий Устинович–Эргис хомуйбут номохторун киллэрэбин.
XIX үйэ иккис аҥаарыгар Россияттан Саха сиригэр бэлиитикэҕэ буруйдаахтары ыытыы хойдор. Бу кэлбит дьон үгүстэрэ үөрэхтээх буоланнар, тута саха омугун былыргытын үөрэтэр туһалааҕын өйдүү охсоллор. Ол эрээри кэлии дьон, төһө да анал үөрэхтээхтэрин иһин, Ксенофонтов курдук саха омугун былыргы үгэстэригэр, сиэригэр-туомугар, итэҕэлигэр этинэн-хаанынан буһан-хатан, такайыллан тахсыбыт дьон буолбатахтар. Гавриил Васильевич үлэлэрэ омук историятыгар туһатын туһунан ньиэмэс учуонайа Улла Йохансен сөҕөн бэлиэтээн турар. Хайа баҕарар омук культуратын, историятын үөрэтэр буоллахха, бу омук бэйэтин иһиттэн тахсыбыт эрэ киһи көрүүтэ, санаата, ырытыыта кырдьыкка быдан чугас буолар.
Ааспыт үйэ 90-с сылларыгар, саха омуга суверенитетын ылыныаҕыттан, «биһиги сахаларбыт» диэн өйдөбүл күүскэ тарҕаммыта. Киһи өбүгэлэрин билиэхтээх, үөрэтиэхтээх диэн көҥүл өйдөбүл көҥү көтөн тахсыбыта. Урукку тутул содулугар ааттара-суоллара умнулла быһыытыйбыт чулуу дьоммут тустарынан билиэн-көрүөн баҕарар улугурбут турукпут уһуктубута. Чуолаан ити кэмтэн сахалар бэйэбит испититтэн историяны үөрэтээччилэр тахсыталаан барбыттара. Ол эрээри барыта кыраттан саҕаламмыта. Холобура, биһиги оскуолабыт уруһуйун учууталыгар, худуоһунньук Дьөгүөр Леонтьевка тумус туттар дьоммут, саха өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи интеллигенциятын лидерэ Василий Никифоров–Күлүмнүүр (ийэтинэн бу дойду), композитор Адам Скрябин мэтириэттэрин уруһуйдатан ылбыппыт. Учууталлар ону көрөн чахчы историябытын үөрэтэр оруннаах эбит диэн бары кэриэтэ өрүкүйэ түспүттэрэ уонна тута кыттыһан үлэлэһэн барбыттара. Кинилэр оҕолору үөрэтэн дакылаат суруйтараллара, ол сылдьан бэйэлэрэ эмиэ дойдуларын туһунан үгүс саҥаны билбиттэрэ.
– Кыраайы үөрэтиигэ киһи син биир наукаҕа тирэннэҕинэ эрэ табыллара буолуо дуу? Холобура, археологтар булар маллара-саллара историябытын байытан, арыйан эрдэхтэрэ.
– Оннук. Биир бэйэм эрдэ суруллубукка эрэ олоҕура сылдьыбыт эбит буоллахпына, кэлин археологтары кытары билсэн, киһи тутар-хабар (материальнай) культурата диэн историяны үөрэтиигэ эмиэ төрүт атын хайысха, өссө биир сүрүн тирэх баарын өйдөөтүм. Былыргы өбүгэлэрбит тутта сылдьыбыт сэптэрэ-сэбиргэллэрэ музейдарга хараллан сыталларын таас нөҥүө көрөр диэн биир, оттон анал идэлээхтэри кытары алтыһар диэн атын. Сир анныттан көстүбүт мал-сал өбүгэлэрбит олорон ааспыт кэмнэрин ситэ өйдүүргэ улахан күүс-көмө буолар. Археология үлэтэ-хамнаһа билигин балай даҕаны сайынна. Учуонайдар булумньуларыгар олоҕуран үлэ бөҕөтүн суруйаллар. Киһи историятын ситэ-хото өйдүүрүгэр ол ыстатыйалары, монографиялары кытары эмиэ билсиэхтээх. Ол эрээри этнографията суох син биир туох да хамсааһын тахсыбат. Бу наукалар бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, историктар, кыраайы үөрэтээччилэр иннибит диэки баран истэхпит. Ааспыт үйэ чинчийээччилэрин үлэлэригэр, уос номоҕуттан сурукка тиһиллибит суруйууларга олоҕуран историябытын байыта сатыыбыт.
– Аны «Эллэйаада» оҕолор экспедицияларын туһунан кэпсэтиэх. Хаһан, хайдах саҕаламмытай?
– 1994 сыллаахха биир дойдулаахпыт биолог учуонай Никита Соломонов тиийэн кэлбитэ уонна «оҕолор экспедицияларын тэрийиэххэ» диэн этии киллэрбитэ. Кини биһиэхэ кэлиэн иннинэ хас даҕаны оскуолаҕа сылдьыбыт этэ… Биһиги Никита Гаврилович этиитин, кини толкуйун өйдүү охсон, өйүүргэ быһаарыммыппыт. Экспедиция сыала-соруга айылҕабыт отун-маһын, кыылын-сүөлүн, көтөрүн-сүүрэрин уонна ордук былыргытын үөрэтиигэ туһаайыллыахтааҕа. Соломонов ол кыһын манна учуонайдары таһааран лекция аахтарбыта уонна экспедициябыт маҥнайгы үлэтэ саҥа тэриллиэхтээх «Өлүөнэ очуостара» паарка айылҕатын үөрэтиигэ ананарын быһаарбыта. Саҥа тэриллэр паарка тулатынааҕы флора уонна фауна чинчийиллэн бигэргэтиллиэхтээҕэ. Онон учуонайдар, итиэннэ Ой оскуолатын оҕолорун кыттыылаах маҥнайгы экспедициябыт итинник саҕаламмыта. Бэйэм оччолорго оскуола дириэктэринэн үлэлиир буоламмын, бастакы экспедицияларга улаханнык сылдьыбат этим. Ити кэмҥэ чинчийии тэрээһиннэригэр биология учуутала Александра Адамова күүскэ үлэлэһэрэ.
Маҥнайгы экспедициябыт үлэтин түмүгүнэн Өлүөнэ очуостарын айылҕата үөрэтиллибитэ уонна паарка тутуллуон сөп диэн бигэргэммитэ. Маны сэргэ учуонайдары кытары оҕолор кыттыгастаах наукалыы ыстатыйалар, хомуурунньуктар бэчээттэнэн, экспедиция туһата тута биллэн барбыта.
Экспедициябыт аата син хаста да уларыйан баран, тиһэҕэр ытык киһибит Гавриил Ксенофонтов «Эллэйаадатынан» сүрэхтээбиппит.
Оҕо хайаан да туох эмэ туһалааҕынан дьарыктаныахтаах. Итини биһиги, саастаах дьон, тэрийиэхтээхпит. Оҕо улахан дьону кытары алтыһарыттан астынар. Кини күннээҕи олоҕор сорудахтаах буолуохтаах уонна ол сорудаҕын толоруохтаах. Оччотугар эппиэтинэс диэни өйдүү, үлэтэ түмүктээх буоларын бэйэтиттэн ирдиир буола улаатар. Экспедициябыт кэмигэр биһиги итини ирдиибит. Никита Гаврилович урут оҕолорго сайын устата элиэ уйатын булалларыгар эҥин сорудахтыыр этэ. Элиэ уйата дэбигис көстүбэтин бэйэҕит билэҕит. Ол иһин оҕолор ити көтөр уйатын булаары сайыннарын бэрт сэргэхтик атаараллара. Алҕас биир эмэ уйаны буллахтарына, үөрэн-көтөн туран тустаах каарталарыгар киллэрэллэрэ, ону тэҥэ бэйэлэрэ тулалыыр айылҕаларын өйдүүргэ өссө биир үктэли оҥороллоро. Мин маны иитии уонна наука холбоһуутун курдук көрөбүн.
Никита Гаврилович: «Аан бастаан киһи бэйэтин дойдутун билиэхтээх. Оччотугар кини норуотугар туһалаах киһи буолар», – диирэ. Дойдуларын таптыыр, ытыктыыр, отун-маһын, кыылын-сүөлүн харыстыыр иитиилээх дьон тахса туруохтаахтар. Билигин олохпут сайдыыта балысханнык иннин диэки сыҕарыйа турар кэмигэр сиэргэ-туомҥа кыһаммат буолуу, айылҕаҕа харыстабыла суох күдээринэ сыһыан, барбах иитии тахсар куттала үөскүүр. Оҕону сөптөөх иитии – култуурабыт төрдө буоллаҕа.
– Үлэҕитин кэтээн көрдөххө, экспедицияҕыт хайысхата хас да салааҕа арахсар дии.
– Өлүөнэ эбэ тулатынааҕы айылҕаны үөрэтэ сылдьан, аны петроглифтары (суруктаах таастар) сэҥээрэн барбыппыт. Өр-өтөр буолбатаҕа, Никита Гаврилович бу суруктары үөрэтээри история наукатын докторын Анатолий Гоголевы, ону кытта Археология уонна этнография музейын (МАЭ) үлэһитин Дмитрий Пестеревы таһаарбыта. Ити курдук үөрэтэр хайысхабыт улам кэҥээн барбыта. Экспедиция хара тэриллиэҕиттэн үлэҕэ учуонайдар кытталлара олус туһалааҕын өйдөөбүппүт. Холобура, хаһыыны ыытарга анал көҥүллээх буолуохтааххын. Эн төһө да төрөөбүт түөлбэҕин үөрэтиэххин баҕарбытыҥ үрдүнэн, сири хаһарыҥ кытаанахтык бобуллар, култууралаах араҥаны алдьатар көҥүллэммэт. Ол иһин биһиги өрүс кытыла сиҥнибит сирдэрин, үөһээҥҥи араҥаны эрэ тиҥсирийэбит. Булбут таастарбытын (отщеп) барытын учуонайдарбытыгар көрдөрөн, бэлиэтэтэн иһэбит. Өскөтүн элбэх таас көстүбүт сиригэр тайаннахпытына, учуонайдар күһүн кэлэн бу сири тыыран, аналлаах реестергэ киллэрэллэр. Оччотугар 73-с нүөмэрдээх федеральнай сокуоҥҥа хабыллар. Атыннык эттэххэ, судаарыстыба харыстабылыгар киирэр.
Экспедициябыт бөлөҕөр биологтар, энтомологтар, археологтар, орнитологтар, ону сэргэ худуоһунньуктар кыттыгастаах кэлимник үлэлиибит. Биир хайысханан эрэ сылдьыы – кыараҕас ыыр. Холобура, петроглифтары үөрэтэр кэммитигэр сорох учуонайдар ол былыргы суруктарга болҕойоллор, атыттар ити сир үүнээйилэрин чинчийэллэр, сорохтор былыргы үйэҕэ үөскүү сылдьыбыт үөн-көйүүр (трилобиттар) көрүҥнэригэр үлэлэһэллэр. Ити курдук хас эмэ хайысхаҕа арахсан, бэйэ-бэйэбитин ситэрсэн, бу сир-уот туһунан толору соҕус билиини ыла сатыыбыт. Маннык дьаһаныы өссө биир үтүөтэ диэн оҕо дьоҕурун, кэрэхсэбилин уһугуннарар. Оҕолорбут санаалара ордук хайа хайысхаҕа сытарынан арахсан бараллар. Ол арахсыылара үксүгэр бэйэлэрин маҥнайгы булумньуларыгар (отщеп, керамика, үүнээйи, үөн-көйүүр уонна кыыл-сүөл сэмнэхтэрэ) олоҕурар. Булумньулар экспедиция матырыйаалыгар киирэллэр, онтон үөрэтиллэллэр. Булбут оҕо аатын-суолун, сирин, кэмин ыйан ыстатыйаҕа суруйабыт. Тустаах дьон онтон эмиэ олус үөрэллэр, киэн тутталлар. Наукаҕа суолталаах өттө учуонайдарга хаалар, оттон сорох булумньу бэйэбитигэр төннөр. Ол матырыйаалларбытын барытын уура, харайа сылдьабыт, экскурсияҕа кэлбит дьоҥҥо көрдөрөбүт, музей тэрийэр баҕалаахпыт.
Сэһэргэһии салгыытын «Чолбон» сурунаал 2025 с. от ыйын нүөмэригэр аах!
Утум Захаров
«Чолбон». — 2025. — №7
