(Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын кэпсээнэ)
Запорожье
Бэс ыйын 13 күнэ. Биһигини Раздольнай диэн дэриэбинэҕэ аҕаллылар, уон алтыабыт. Дьиэлэр анныларыгар ас уурар оҥкучахтарга хонон турдубут. Сарсыарда эрдэ туруортаан аҕыс киһини ааттаатылар, олор истэригэр миигин эмиэ. Хомунарга 15 мүнүүтэни биэрдилэр, онтон дьиэлэр быыстарынан сирдээн оскуолаҕа аҕаллылар. Сонно тута барыбытыгар аптечка, дроннартан көмүскэнэр тэрил, куйахтаах сэлиэччик, каска, кыракый рация түҥэттилэр. Онтон: «Запорожье диэн дэриэбинэни ылыахтааххыт (онтубут адьас өстөөх тыылыгар баар эбит). Бааһына кытыытынааҕы олордуу ойуурунан эргитэн киллэрэбит, онно хорҕойбут өстөөхтөрү суох оҥороҕут, дрон сирдиир», – диэтилэр. Икки бөлөххө араардылар. Биһиги бөлөхпүтүгэр төрдүөбүт: Кича, Шаман, мин уонна хамандыырбыт Туман. Бастакы бөлөх барда, хамандыырдара Шумахер.
Биһигини кинилэр барбыттара чаас курдук буолбутун кэннэ ыыттылар. Кича бастаата, онтон мин, кэннибэр Шаман уонна Туман. Бэйэ-бэйэбититтэн тэйэ соҕус иһэбит. Халлааммыт куйааһа сүрдээх, тиритии-хорутуу бөҕө буоллубут. Субу-субу тохтоон тыын ылабыт, бастакы олордуу ойуурга кэллибит. Бу ойуур биһиэнэ, бастакы туочукабыт. Онтон таанканы тохтотор дириҥ хорууга тиийэммит рациянан биллэриэхтээхпит. Өҥүрүк куйаас буолан, хамандыырбыт дьаһалынан сүүстүү миэтэрэни бара-бара олоро түһэбит. Сотору оннук тохтуурбут элбээтэ. Арай көрбүппүт – бастакы бөлөҕү ситэн кэлбиппит. Дьоммут дэлби тиритэн, эстэн-быстан олороллор эбит. Номнуо күн ортото буолбут, онон хорууга тиийэн чэйдиэхпит диэн буолла.
Шумахер:
– Биһиги барбыппытын кэннэ 15 мүнүүтэ буолан баран хоҥнооруҥ, – диэтэ.
Дьоммут эпиит кэмнэригэр барыахха диэбиппэр Туман:
– Через час пойдем, а то опять догоним, – диэтэ.
Хайыахпытый, хамандыыр эппитин истэбит. Чаас буолан баран хоҥуннубут. Аҕыйах миэтэрэни бараат, Туман хамаандатынан тохтоон олоро түһэбит. Оннук тохтуурбут эмиэ элбээн киирэн барда. Бастакы хорууга тиийбиппит – дьоммут суохтар. Мантан салгыы 500 миэтэрэни аһаҕас сиринэн барыахтаахпыт, дрон бөҕө көтөр, чуумпурарын кэтэһэ сатыыбыт. Ол түүн ити хорууга дронтан саһар суорҕанынан бүрүнэн хоннубут. Кэтэнэн-мананан, барбах нуктаан ыла-ыла, уһуктан иһэбит. Туман биһигиттэн тэйиччи баран сытта. Сарсыарда дьоммор: «Туман тоҕо эрэ салгыы барар санаата суох. Мин барабын. Эһиги хайыыгыт? Туох дии саныыгыт?» – диэтим. Дьонум: «Уолаттарбытыгар барыахха, көмөлөһүөххэ», – диэтилэр. Итинник быһаарынан баран, Туманы ыҥырдым.
– Биһиги салгыы бардыбыт, эн хайыыгын? – диэтим.
Онуоха киһим:
– Мин барбаппын, кэннибитигэр баар Кейт бөлөҕүн кэтэһиэм, эбэтэр утары барыам, – диэтэ.
Ол олордохпутуна, биир дронщик уол тиийэн кэллэ. Кини эмиэ бу хонууну туораан уҥуор тахсыахтаах эбит.
– Миигин утары көрсүөхтээхтэр, халлааны кэтээн көрөллөр, ырааһырдаҕына, рациянан биллэриэхтэрэ, – диэтэ.
Син балачча олорбохтообуппут кэннэ рацияҕа «чисто» диэтилэр. Дронщик уолу кытта мин бастакынан барар буоллум. Ойон туран сүүрдүбүт. Киһим кэнниттэн 15 миэтэрэ курдук хаалан иһэбин. Хонуу ортотугар тиийэрим саҕана аптамаатынан уонна доруоп саанан ытыалаатылар, онтон дэлби тэбэр тыас иһилиннэ. Уҥуор уҥа диэки турар от умайан таҕыста, халлааны кэтии олорор уолаттар дрону ытан түһэрбиттэр эбит. Кинилэргэ аҕылаан-мэҥилээн тиийбитим, дрону охтороннор үөрбүттэрэ сүрдээх.
– Дрону түһэрдибит! Көрдүҥ дуо? – дии көрүстүлэр. Онтон: – Биһиги бардыбыт, эн дьоҥҥун кэтэс, ойуур саҕатыгар туран халлааны кэтээ, – диэтилэр.
Ойуур саҕатыгар киирбитим, киһи ханна да саһар сирэ суох эбит. Артиллерия ытыалааһыныттан мас барыта үлтү кумаланан, кураанах умнастара эрэ хороһон тураллар, онно-манна алдьаммыт блиндажтар көстөллөр. Хайыамый, биир охтубут суон мас кэннигэр олорон халлааны кэтэстим. Бастаан Кича тиийэн кэллэ.
– А где Шаман? – диибин.
– Хонуу ортотугар диэри сүүрэн кэлбитэ уонна сэниэтэ эстэн хаалла. Хааман да тиийиэм диэтэ. Кэлэр ини, – дии-дии, тыын ыла сатаан бөтүөхтээтэ.
Сотору Шаман аа-дьуо хааман кэллэ. Ол да буоллар аҕылаабыт аҕай. Кэлээт:
– Манна сынньана түһүөххэ, – диэтэ.
– Кэбис, аһаҕаһа бэрт, ойуурга сүүсчэкэ миэтэрэ киириэххэ, – диибин.
Син хойуу мастаах сири булан сынньанныбыт. Ол олордохпутуна, баран иһэр сирбит диэкиттэн икки киһи иһэрэ көһүннэ. Билэр уолаттарбыт эбит – кэннибититтэн хоҥнубут Дакар уонна Дед.
– Хайдах биһиги иннибитигэр баар буоллугут? – диэн дьиибэргээн ыйытабын.
– Матасыыкылынан бырахпыттара, онтон сатыы баран иһэн атахпыт ыалдьан манна сорох малбытын хааллараары төнүннүбүт, – дииллэр. Сибилигин туттубат сорох тэриллэрин, куйахтарын эҥин хаалларан баран, «ситэргит саарбах» дэһэ-дэһэ, салгыы бардылар.
Биһиги эмиэ кинилэр кэннилэриттэн хоҥуннубут. Аны Шамаммыт атаҕа ыалдьан бытаарда, онон тохтоон кэтэһэ-кэтэһэ барабын. Киһи тыына-быара ыгыллар итиитэ. Тиритии-хорутуу бөҕө буолан ойуурбут уһугар тиийдибит. Биир бааһырбыт киһи отуу курдук оҥостон сытар эбит. Уу көрдөөтө. Уубут бэйэбитигэр даҕаны кэмчи буоллар, кыратык бэристибит. 36-с биригээдэ байыаһа эбит, атаҕа тостубут. Камикадзе дрон саайбыт.
Сынньана түһэн баран асфальт суолу быһа сүүрэн туораан эмиэ олордуу ойуурга киирэппитин кытта миинэ, снаряд эстэр тыаһа бөҕө иһилиннэ. Халлааммыт хараҥаран барда, онон хонор сир көрдөөтүбүт. Икки отуу чугас-чугас оҥоһуллан турарын буллубут. Бииригэр икки киһи батар эбит, ону сөргүтэн баран Кичалыын сыттыбыт. Шаман соҕотоҕун атын отууга хорҕойдо.
Түүнү быһа дрон, «баба яга» диэн ааттыыр улахан көтөр тэриллэрэ төттөрү-таары дыыгынаһан, сүгүн утуйбатым. Дронтан саһар суорҕан анныгар итии баҕайы. Киһим итииргээн суорҕанын анныттан быгарын маныыбын уонна дрон тыаһаата да бүрүн диэн уһугуннарабын. Күүттэххэ түүн уһунуон… Син сарсыарда буолла, туран чэй оргутан истибит. Ол олордохпутуна, биир сааһырбыт байыас тиийэн кэллэ, соҕотоҕун орпут, чугуйан иһэр эбит. Мантан антах иэдээн, туох барыта үлэлиир диэн сэрэттэ. Уолаттарбытын ыйытабын, «суох, көрсүбэтим» диир. Уу иһэн баран салгыы барда, биһиги эмиэ туруннубут.
Муостаҕа тиийэн кэллибит. Онтон 300 миэтэрэ кэриҥэ аһаҕас сир. Дрон бөҕө көтө сылдьар буолан, улахан мастар күлүктэригэр тохтоон кэтэстибит. Муоста алдьаммыт, онон-манан снаряд тоҕута тэппит аҥхайа, умайбыт матасыыкыл уонна өлүк бөҕө. Дьулаан көстүү. Син чуумпурда диэн баран туораан көрөргө быһаарынныбыт. Мин бастаатым… Алдьаммыт муостаҕа сүүрэн тиийэн аппанан уҥуор таҕыстым, ойуурга киирдим. Үлтүрүйбүт блиндаж бөҕө. Саһан туран халлааны кэтэһэбин, ырааһырбытын кэннэ дьоммор хаһыытыыбын, дьонум эмиэ этэҥҥэ туораатылар. Кичаҕа этэбин:
– Иккис туочукаҕа кэллибит, барбахтыы түһэн баран «птичникка» биллэриэххэ наада. Нууччалыы үчүгэйдик саҥарар киһи биллэрээр.
Киһим сөбүлэстэ. Муостаттан 300-чэ миэтэрэ тэйэн баран сибээскэ таҕыстыбыт.
Анарааттан:
– Суолга тахсыҥ, ханан бааргытын билиэхпит, – диэтилэр.
Суолга таҕыстыбыт. Тэйиччи Отраднай диэн дэриэбинэ көстөр эбит.
Рация саҥата: «Я вас не вижу, вы где?» – диир.
Муоста диэки дрон көтө сылдьарын көрдүбүт.
– Муоста үрдүнэн эн сылдьаҕын дуо? – диэн ыйыттыбыт.
Хата кини эбит. Суол ортотугар тахсан далбаатаатыбыт. Киһибит «көрдүм» диэтэ. Төттөрү ойуурга киирэн састыбыт. «Птичникпит»: «Эһигиттэн 300 миэтэрэ икки муммут киһи баар, олору ылан салгыы илдьэ барыҥ», – диэтэ. Дьоммутун көрдөөн буллубут, иккиэн 300-тэр эбит, биирэ көхсүгэр, биирэ илиитигэр бааһырыылаахтар. Ол туһунан дакылааттаатыбыт. «Салгыы барыҥ, бу ойууру ааһыҥ уонна уҥа баар ойуурга тиийэ сатааҥ. Онно блиндаж баар», – диир. Хоҥнобут, баран истэхпитинэ, рация саҥарар: «Шумахер 300, Булат 300, другие не отвечают».
Дьоммун тиэтэтэбин:
– Давайте быстрее!!!
Дьонум адьас эһиннибит, уубут, аспыт бүттэ дэһэллэр. Син барбахтаабыппыт кэннэ биир аһаҕас сиргэ дрон көрөн минометунан ытыалаатылар. Миинэлэр адьас аттыбытыгар кэлэн түһэллэр. Сүүрүү кытаанаҕа буолла. Син хойуу мастаах сиргэ тиийэн баран дьоммун көрбүтүм, хата, бары бааллар. Ойуур иһигэр өлүк бөҕө, сыт-сымар ынырыга. Олоро түһэн сүбэлэстибит. Манна хоннохпутуна, сарсыардааҥҥа диэри тыыннаах ордубаппыт.
Бааһырбыт уол:
– Мантан чугас ойуур баар. Ол эрээри халлаан сырдыгар суолу туоруохха наада, растяжка уонна лепесток элбэх. Умайбыт Америка массыыната баар сиринэн туоруохпут, – диэтэ.
«Онон олоруохпут дуо, бара охсуохха» диэн буолла. Дроннартан саһа-саһа, суолга тиийдибит. Умайбыт массыынаны булан, халлаан хараҥаран эрдэҕинэ, суолбутун этэҥҥэ туораатыбыт. Хата, Кощей диэн уолбут ханан растяжка, лепесток баарын барытын өйдөөн хаалбыт.
Хойуу мастаах сири булан хоннубут. Ардах түһээри гынна диэн уу мунньар сир оҥоһуннубут. Биһиги дьолбутугар түүн ардаата. Били куоппут ойуурбутун түүнү быһа буомбалаан лигийдилэр. Хоммут ойуурбут чахчы чуумпу эбит, биирдэ эмэ дрон эрэ көтөн ааһар. Сарсыарда туран ардах уута мунньуллубутун оргутан истибит. Шаман уонна Кича ордоруммут астарын сыыһынан үссэммитэ буоллубут. Чугаспытыгар блиндажка дьон баар эбит, Кощей баран кэпсэтэн кэллэ. Отраднай таһыгар хохоллар ыскылааттара баар, онтон баран аһылык ылыаххытын сөп диэбиттэр.
Кича, Кощей онно баран аһылык аҕаллылар. Биһиги ол кэмҥэ баар иһиппитигэр барытыгар ардах уутун мустубут. Дьоммут кэлбиттэрин кэннэ дьэ тото-хана аһаатыбыт. Ол олордохпутуна, бурят киһитэ кэлэн блиндажка ыҥырда, лейтенант эбит. Калаш диэн уолбут көхсүгэр баар бааһын арыйан көрбүппүт – ириҥэрэн эрэр. Лейтенаммыт тыылга таҕыстын диэтэ. Ол күн блиндажка хонорго быһаарыннныбыт уонна салгыы хайдах буоларбытын былааннаатыбыт. Биһиги – Кича, Шаман уонна мин салгыы барарга быһаарынныбыт. Киэһэ утуйуох иннинэ аптамааттарбытын ыраастанныбыт.
Сарсыарда туран чэйдээн баран салгыы бардыбыт. Суолбутун этэҥҥэ туораан бэҕэһээ куоппут ойуурбутугар тиийдибит. Кича бастаата, мин иккис, Шаман кэнники. Ойуур иһигэр өлүк элбэх… Броник, аптамаат, аптечка, граната бөҕөтө ыһылла сыталлар. Шаман граната, ботуруон, табах хомуйар, антах туһалыа диир. Ол баран иһэн хас да киһини көрүстүбүт. Бары:
– Барымаҥ, сатаан ааспаккыт… Суол быһа охсуһуутунааҕы ойууртан туох да хаалбатах, саһар сир суох. Барытын үлтү ытыалаан кэбиспиттэр уонна дрон элбэҕэ бэрт, – дииллэр.
Оттон биһиги уолаттарбыт онно бааллар, онон хайаан даҕаны барыахтаахпыт. Салгыы баран истибит. Дрон наһаа элбээн, саһа-саһа сыҕарыйабыт. Бэйэ-бэйэбититтэн сүүрбэччэлии миэтэрэ тэйиччи сылдьабыт. Суол арахсыытыгар тиийбиппит, ойууртан туох да хаалбатах, алдьаммыт блиндажтар көстөллөр, уҥа өттүгэр умайбыт «Хаммер» массыына турар. Охтубут мастарга саһа-саһа бардыбыт, онон-манан сэппэрээктэр бааллар. Дрон бөҕө көтөр, сороҕор сүүрэн ылабыт, хахха соҕус сиргэ саһабыт.
Арай эмискэ иннибэр дэлби тэбэр тыас иһилиннэ. Кича хатаннык: «Я триста!» – диэн хаһыытаата уонна саҥата сүтэн хаалла. Хаһыытыы сатыыбын да, хардарбат. Охтубут суон соҕус мас кэннигэр олоробун. Дрон бөҕө дыыгынаһан кэлэр – харса суох ытыалыыбын, кулгааҕым иһэ барыта дрон тыаһа. Арай өйдөөн көрбүтүм, биир дрон миигин көрдөөн 50-ча миэтэрэ сиргэ салгыҥҥа ыйанан оргууй эргичиҥнии турар эбит. Аптамааппын туһаайа тутаат, ытыалаатым. Син сууллардым. Онтон чугас улахан дэлби тэбии иһилиннэ. Хаптас гынным. Аны минометунан ытыалаан бардылар. Иннибэр-кэннибэр миинэ эстэр тыаһа бөҕө ньиргийэр. Ойон туран инним диэки ыстанным, окуопалары үрдүнэн хайдах көтүөккэлээн ааспыппын бэйэм да билбэккэ хааллым.
Охто сытар биир суон мас анныгар киирэн иһэн сүгэһэрим туохтан эрэ иҥнэн хаалла, уһула сатыыбын да, аптамаатым мэһэйдиир. Нэһиилэ устан мас анныгар сыыллан киирээппин кытта туох эрэ эстэн ньиргийдэ, илиим балтанан саайбыт курдук ньир гына түстэ. Маһым анныттан ойон тахсан сүүрдүм, ол иһэн сүгэһэрбин умнубуппун санаатым. Сиҥнибит блиндаж муннугунан иһирдьэ ыстанан түстүм. Арай илиим инчэйбит курдук, көрбүтүм – барыта хаан. Жгутунан ыга тардан баанным. Кичаны, Шаманы ыҥыра сатыыбын да, харда суох. Малбын баран ылбыт киһи диэн санаа киирдэ. Дрон тыаһа аҕыйаабыт курдук буолбутун кэннэ төттөрү сүүрдүм. Мааҕын ыстанан ааспыт окуопаларбын нэһиилэ туораатым. Малбын булан баран дьоммун ыҥыран кыратык хаһыытыы-хаһыытыы төнүннүм. Ол баран истэхпинэ, кэнним диэки киһи саҥата:
– Якут, я здесь! Это я, Шаман! Нога сломана, – диэтэ.
– Пока лежи, не двигайся, чуть спокойно будет – подойду, – диэтим.
Киһим:
– Плюс, – диир саҥата иһилиннэ.
Чуумпурда дии санаан, киһим диэки бардым. Шаманым көстүбэт, хаһыытыыбын. Ойоҕоспор: «Я здесь», – диэтэ. Тиийбитим, киһим дронтан көмүскэнэр суорҕаны бүрүнэн олорор эбит. Суорҕан анныгар киирэн атаҕын көрбүтүм, сототугар хайаҕастаах, уҥуоҕа көстө сылдьар, хата, жгутунан бааммыт.
– Атаҕым утуйан хаалла. Босхо ыытабын дуо? – диир.
– Хаһан бааммыккыный?
– 30 мүнүүтэ буолла быһыылаах.
Биинтэ хостоон нэһиилэ бэрэбээскилээтим. Илиим ыалдьара сүрдээх.
Шаман:
– Промидоллаа, – диэн көрдөстө.
– Тулуй! Мантан тахсыахха наада. Промидол саайдахпына, аны сатаан хаамыаҥ суоҕа, – диибин.
Дроннар төттөрү-таары көтөллөр, онно-манна дэлби тэбэр тыас иһиллэр.
Киһим:
– Очень болит, не могу двигаться, – диэ да диэ буолар.
Ол иһин нефопам туруордум. Жгутун босхо ыыта түһэн баран хоҥуннубут. Мин киһибин өйөөн иһэбин, саатар арыый чуумпу сиргэ тиийбит киһи дии саныыбын. Аҥаар атаҕынан кылыйан, эрэй бөҕөнөн сыҕарыйан син тэйэбит. Миинэ эстэр тыаһа кэннибитигэр хаалла. Балачча хойуу мастаах сиргэ тиийэн хоннубут. Күммүн-дьылбын да умнан кэбистим. Бүгүн бэс ыйын 17 күнэ буолуохтаах. Уубут кэмчи, аны киһим сотору-сотору көрдүүр. Ардах уутун хомуйар сир оҥордум, эмиэ биһиги дьолбутугар ардаата. Түүнү быһа сүгүн утуйбатыбыт. Үрдүбүнэн сылаас хааннааҕы, инчэҕэй эттээҕи көрдөөн дрон бөҕө элиэтиир, эбиитин илиим ньиргийэн ыалдьар. Сарсыарда бэрэбээскибитин уларыталаатым, ардах уутун икки пластик бытыылкаҕа куттум. Уубун киһибэр кэмчилээн иһэрдэбин. Шаман отой хамсыан баҕарбат.
– Если хочешь жить – надо двигаться, – диибин.
Ачаахтаах маһынан баттык оҥорон биэрдим. Үс күн сыһыллан-соһуллан, аһылыкпыт, уубут бүтэн, сор-муҥ бөҕөнөн муостаҕа тиийдибит. Ол быыһыгар Кичаны саныыбын, тыыннааҕа дуу, өлбүтэ дуу. Кэлэрбитигэр муостанан туораабыппыт, онтубут аннынан ыллык баар эбит. Хата, онон этэҥҥэ туораан, асфальт суолу ааһан баран ойуурга хоннубут.
Сарсыарда баастарбытын перекиһинэн ыраастаатым. Киһим атаҕа саллаччы иһэн хаалбыт, биинтэтэ барыта сахсырҕа, бааһа хараарбыт. Санаата адьас түспүт, сэниэтэ эстибит.
– Мантан салгыы барар кыаҕым суох. Миигин манна хааллар, – диир.
– Син биир таһаарыам! – диэтим. Устунан кыйаханан киирэн бардым: – Если хочешь жить, давай вставай! Зря четыре дня тащил что ли?! – диэн баргыытаатым уонна күүспүнэн баттыктарын туттардым.
Шаманым, сирэйбин-харахпын көрөн баран, туран баттыгар өйөнөн ыстаҥалыы турда.
Кэнниттэн иһэн уордаахтык:
– Давай, быстрей! – диибин уонна испэр күлэ саныыбын.
Ити курдук биэрэстэ аҥаарын курдук сири сыҕарыйан баран бааһырбыттары эвакуациялыыр уолаттары көрсө түстүбүт. Икки матасыыкылынан Раздольное диэн дэриэбинэҕэ илдьэн биэрдилэр.
Медиктэргэ көрдөрө олорон, Кичаны ыйыталастым. Киһибин бэҕэһээ таһаарбыттарын истэн үөрэн өлө сыстым. Ол олорон Шаман уйадыйан:
– Спасибо, якут! Ты меня не бросил. Ты настоящий друг! – дии-дии ытыһынан сирэйин ньухханар.
Эмчиттэр биһигини көрөн-истэн, эмтээн-томтоон баран атаҕа тостубут Шаманы Россияҕа ыыппыттара, оттон миигин – Юрьевкаҕа госпитальга. Ити курдук бэс ыйын 13 күнүттэн бэс ыйын 22 күнүгэр диэри өлөр өлүүнэн илгистэр инники кирбиигэ киирэн тыыннаах ордон тахсыбыппыт.
Константинополь
Олунньу 28 күнүгэр:
– Бойобуой сорудаҕы толорууга бэлэмҥин дуо? – диэн ыйыттылар.
– Бэлэммин, – диэтим.
Ол күн 20 киһини «КамАЗ» массыынанан инники кирбиигэ, Богоявленка диэн дэриэбинэҕэ, илтилэр. Онно икки хоннубут. Сарсыарда куһаҕан суолтан, ууттан-хаартан иҥнибэт «багги» дэнэр анал дьоҕус байыаннай массыыналарга олордон Сухие Ялы дэриэбинэҕэ аҕаллылар. Биир дьиэҕэ тиийэн түргэнник иһирдьэ киириҥ диэн буолла, бары сырсан киирдибит. Ол күн ханна да быкпакка аптамааппытын ыраастаатыбыт, сэппитин-сэбиргэлбитин кичэйэн көрүннүбүт, бастакы кэмҥэ аһыыр аһылыкпытын бэлэмнэннибит. Ол сырыттахпытына, өссө уон киһини аҕаллылар, кинилэри кытта Метр диэн билэр уолум кэлистэ. Ханна да тахсыбаппыт. Дроннар дыыгынаһан ааһаллар, тааҥка, артиллерия ытыалыыр, чугас дэлби тэбиилэр иһиллэллэр. Биир уолбут таһырдьа тахса сылдьан дрон көтө сылдьарын ытан мөҕүлүннэ. Ол кэмҥэ тиэргэҥҥэ туох эрэ дэлби ыстанна, тахсан көрбүттэрэ «баггига» дрон кэлэн түспүт, умайа аҕай турар эбит. Сонно саба сааллан турар түннүкпүтүгэр биир дрон кэлэн түһэн фанератын туура тэптэ. Уоппутун умулларан баран фанератын төттөрү саайдыбыт уонна бары ортоку хос муннуктарынан тобуктаан олордубут. Эмиэ артиллерия үлэлээтэ, чугас снаряд эстэр тыаһа бөҕө буолла. Чаас курдук лигийэн баран дьэ уоскуйдулар. Ол түүн сүгүн утуйбатыбыт.
Сарсыҥҥы күнүгэр дронтан көмүскүүр суорҕаҥҥа уонна рацияҕа харчы хомуйдулар, киэһэ иккилии буолан инники кирбиигэ киирэҕит диэтилэр. Миигин кытта Борзый диэн ааттаммыт сүүрбэ биэс саастаах чечен уола киирсэр буолла. «Эһиги хамандыыры кытта бүтэһик киирэҕит. Бастакы туочукаҕыт – үрэххэ баар блиндаж», – диэтилэр. Бастакынан Боб уонна Соло диэн икки уол бардылар. Аарааҥҥа диэри матасыыкылынан илдьэллэр эбит. Оннук өссө хаста да илтилэр. Эмискэ биһигини ааттаатылар, бэлэмнэнэргэ 15 мүнүүтэни биэрдилэр. Хомуна охсоот, матасыыкыл кэлэрин кэтэстибит. Кэлбит тыаһын истээт, таһырдьа сүүрэн тахсан ааһан иһэр «Днепр» кэлээскэтигэр олордум. Хабыс-хараҥа…
Ыытааччыбыт суолун банаарынан сырдатынар, суол арахсар сиригэр тиийэн хааллартаата. Олордуу мастар кытыыларынан суол омооно баарынан бардыбыт. Дронтан хаххаланар таҥаспытын бүрүнэ сылдьабыт. Сөп-сөп дроннар көтөн ааһаллар. Хараҥата бэрт буолан, банаарбын хостоон холбоотум. Син сырдатар, киһим 15 миэтэрэ тэйиччи иһэр. Уҥа салаллыахтаах олордуу ойуурбут кэллэ. Хааман иһэн көрбүтүм, онон-манан тааҥканы тоҕо тэбэр миналар бааллар, умайбыт БМП хоруоран турар. Уҥа диэки халыйдыбыт, онон-манан уоттар көстөллөр. Үрэххэ тиийэн кэллибит уонна тыаһыы сытар мууһунан бэркэ сэрэнэн уҥуор таҕыстыбыт.
Блиндажка киирбиппит киһи баппат үлүгэрэ, арыычча кыбыллан олордубут. Аҕыйах чаас сынньаммыппытын кэннэ: «Бэлэмнэниҥ!» – диэн буолла. Тахсаат үрүсээкпин көрдөөтүм, уурбут сирбэр суох… Хата тэйиччи сытарын буллум, Борзай бэйэтин киэнин булбата. Блиндажтан 50-ча миэтэрэ тэйэн баран улахан мас анныгар дронтан көмүскүүр суорҕаммын бүрүнэн сыттым. Рациянан бирикээс биэрэллэрин кэтэһэбин, киһим миигиттэн 15 миэтэрэ кэриҥэ тэйиччи сытар.
Ол сыттахпытына, миномет ытыалаан барда, миинэлэр блиндажпыт диэки түһэллэр. Үрдүбүтүнэн оскуолак бөҕө ыйылаан ааһара иһиллэр, от-мас барчаланар тыаһа тохтообот. Киһим:
– Давай обратно в блиндаж, – диэн үөгүлүүр.
– Лежи, не двигайся! Дроны летают! – диибин.
Ол сыттахпына, рациям саҥарда: «Давайте двигайтесь!». Ойон туран ойууртан аһаҕас сиргэ таҕыстыбыт, үрдүбүтүгэр дрон тыаһаата: «Это я, поверните налево!» – диэтэ. Хаҥас диэки хаамтыбыт. «Идите прямо!» – диэтилэр. Икки сүүсчэкэ хаамыыны барбыппыт кэннэ: «Поверните направо», – диэн хамаандалаатылар. Үс сүүсчэкэ миэтэрэни барбыппыт кэннэ сыыр кэллэ. Дроммут уотун холбоон чыпчыҥнаата, ол диэки бардыбыт. Сыыр үрдүгэр нэһиилэ таҕыстым, тиритэн уу чаккырас буоллум. Уҥа өттүбүтүгэр умайа турар дэриэбинэ көстөр, рациянан: «Идите в деревню», – диэтилэр. Дэриэбинэ диэки хаамтыбыт, чугаһаан эрдэхпитинэ, рациябыт эмиэ саҥарда уонна маатыра бөҕө буолла: «Б…., остановитесь!!! Остановитесь! Идите обратно в блиндаж!» – диэтэ уонна дроммут төттөрү көтө турда. Мин рациянан: «Что такое?! Зачем обратно идти?» – диэн ыйыттым. Онуоха киһим: «Перепутали с другой группой», – диэн саайда.
Маатыралаан кубарытан баран төттөрү бардыбыт. Хабыс-хараҥа, манан быһыылаах этэ диэн баран истибит. Аны киһим ыйыт да ыйыт буолар, инньэ гынан төрүт буккуллан мунан хааллым. Халлааммыт сырдаан барда. Дроннар көтөллөр – саһабыт, хамсаабакка олоробут, ааспыттарын кэннэ салгыы барабыт.
Киһибэр:
– Заблудились, как бы к хохлам не выйти, – диибин.
Тохтоон табахтаан баран манан үрэх баар буолуохтаах диэн салгыы бардыбыт. Ойуур тиийэн кэллэ, онно киирээри гыммыппыт, миномет ытыалаан барда. Онон сыһыы ортотугар аҕыйах мастаах, талахтаах сиргэ тохтоотубут. Рациянан дьоммор таҕыстым. «Онуоха-маныаха диэри итиннэ саһан олоруҥ», – диэтилэр. Дронтан саһар суорҕаммытын бүрүнэн баран олордубут. Субу-субу дроннар дыыгынаһан ааһаллар… Чаас курдук кэм ааста, онтон рациянан: «Аптамаат тыаһын истиҥ, ол диэки кэлиҥ», – диэтилэр. Иһиллээтим – тыаһыыр, ол диэки талахтар быыстарынан хаамтыбыт. Сотору хата үрэхпитин булан блиндажпытыгар кэллибит. Сынньана түспүппүтүн кэннэ икки чаас диэки: «Хомунуҥ!» – диэтилэр. Эмиэ хаамтыбыт, халлаан сырдык… Бу сырыыга уолбун инники ыыттым. Киһим, сүгэһэрэ суох буолан, сылбырҕатык барар. Кэнниттэн батыһабын, икки ардыбытынааҕы арыты тутуһа сатыыбын.
Бааһыналар ортолорунан сылдьабыт, ойуурга киллэрбэттэр, эрийэ-буруйа сирдииллэр. Аара суолга хас да 200-тээх сытарын көрдүбүт, биһиги бөлөхпүт уолаттара… Муостаҕа тиийэн кэллибит, тахсааппытын кытта пулеметунан ытыалаатылар, буулдьа аттыбытыгар бордюрга түһэр тыаһа батыгыраан олорор, иһиирэр-куһуурар. Муоста ортотугар сыыллан тиийэн аллара түстүбүт. Аны дэриэбинэ диэкиттэн аптамаат ытыалаата. Дьиэлэртэн ыталлар эбит. Эргиччи бүтүннүү аһаҕас сир, сыһыы ортотугар тиийбитим кэннэ дроннар көтөн кэллилэр. Уҥа өттүбүттэн камикадзе миигин көрбүтүнэн көтөн иһэр, снаряд кытаахтаабыт. Уонча миэтэрэ чугас кэлээтин кытары утары ыстанан аннынан аастым, дрон кэннибэр эһиннэ. Уҥа атахпын туох эрэ саайда, ойон туран сүүрдүм, биэс-алта хаамыыны оҥороот, атаҕым хайдах эрэ буолан, олоро түстүм. Көрбүтүм иккис камикадзе көтөн кэллэ да аттыбар түһэн дэлби тэптэ. Эмискэ ханна да барбыппын билбэккэ хааллым…
Төһө өр сыппыппын билбэппин. Тобугум, сүнньүм ыалдьар, кулгааҕым чуҥкунуур, каскам быата быстан босхо баран хаалбыт. Хамсаабакка сытабын, үрдүбэр дрон кэлэр, түһүөх курдук куттуур. Бэрэбиэркэлиир быһыылаах… Сүрэҕим тип-тигинэс. Дрон көтөн барбытын кэннэ хаххаланар суорҕаммын көрбүтүм – бүтүннүү илдьирийэн хаалбыт. Халлааным хараҥаран эрэ, тепловизордарын холбоноллоро чугаһаата диэн суорҕаным лоскуйунан сирэйбин сабынным. Ол сытан айыылартан араҥаччылааҥ диэн көрдөстүм… Дрон өссө хаста да кэлэн барда. Өй ылан аптечкабын арыйан киһини бүрүйэр сүлүүдэ курдук тэриллэрин хостоон бүрүннүм. Түүнү быһа сыттым. Дрон тыаһа тохтообот, субу-субу кэлэн көрөн барар. Ол быыһыгар онон-манан снарядтар эстэллэр, сирим этин тартарар курдук хамсыыр.
Сарсыарда сырдыыта тепловизордарын араардылар ини диэн бүрүммүт малбын анныбар угуннум. Иккис күммэр син биир дрон тыаһа уурайбата, эмиэ хамсаабакка сытабын. Дөрүн-дөрүн киһибин ыҥыран хаһыытаан көрөбүн да, харда суох. Өлбүт быһыылаах дии санаатым. Хамсаабакка сытан көнчөччү көһүйэн хааллым. Дрон үрдүбэр суох кэмигэр кыралаан хамсыы сатыыбын, тобугум кыратык ыалдьар. Муоста диэки снарядтар эстэр тыастара уурайбат, артиллерия тохтоло суох ытыалыыр.
Ити күн оннук сыттым. Дроннар биирдэ эмэ кэлэн ааһаллар, биир куруук муоста таһыгар ыйанан турар – харахтара быһыылаах. Түүн эмиэ бүрүнэн хоннум, хараҕым сабылла турар, утатыы бөҕө. Ол сытан утуйан хааллым, снаряд эстэр эрэ туох эрэ… Уһуктан кэлбитим – аптамааттар ытыалаан тачыгырыыллар, субу-субу дэлби тэбэр тыас, дрон бөҕө, буруо бөҕө. Өйдөөн көрбүтүм, сыһыыга баар талахтар умайан кытыасталлар. Кимэн киирии буолан эрэр диэн сэрэйдим. Билигин эрэ бу сыһыыттан тахсар кыах баарын өйдөөтүм. Хайдах эрэ гынан муоста анныгар тиийбит киһи дии санаатым.
Аа-дьуо сыыллан киирэн бардым. Сүнньүм ыалдьар, каскам ыарахана сүрдээх курдук. Муостаҕа чугаһаан иһэн көрбүтүм, тулата барыта дьиэ оннун саҕа снаряд тоҕута тэппит аҥхайа буолбут. Муоста анныгар сыыллан киирдим, хата үрэх сүүрдэ сытар эбит. Уу бөҕөнү истим, онтон саһар сир көрдөөтүм. Биир улахан билиитэ анныгар киирээри гыммытым, хохуоллар маллара бөҕө: каска, утуйар мөһөөччүк, ботуруоннар, лаппаахылар, американскай гранатометтар уонна салапаан хахтаах американскай астар. Бу сибилигин аҕай барбыт курдуктар. Утуйар мөһөөччүгү бүрүнэн олорон аһаатым. Ол быыһыгар сэрии буола турар сирин көрөбүн. Буруо быыһынан камикадзе дроннар элэҥнэһэллэр, дэлби тэбэр тыас-уус бөҕө… Биһиги дьоммутун кэһэттилэр быһыылаах. Ол түүн хохуоллар төннөн кэлиэхтэрэ диэн сүгүн утуйбатым.
Сарсыарда халлаан боруорбутун кэннэ арай атах тыаһа иһилиннэ. Көрбүтүм, икки киһи муостаттан түһэн биһиги барбыт сирбитинэн сүүрэ турдулар. Дэриэбинэҕэ чугаһааттарын кытта миномет үлэлээн киирэн барда уонна камикадзелар көтөн кэлэн дьоммун саайдылар. Сотору соҕус буолан баран биир киһи муостаттан түстэ да камикадзелары ытыалаата. Миигиттэн чугас турар, ыҥыран көрдүм. Кэнниттэн биир эдэр уол ыстанан түстэ: «Я ранен, Дед! Помоги!» – диэн хаһыытаата. Муоста анныгар киирэн миигин көрөн соһуйдулар аҕай. Мин ыҥырарбын истибэтэхтэр эбит.
Дроннар муоста анныгар көтөн киирэн дэлбэритэ тэбэллэр. «Давайте спрячьтесь!» – диэммин дьонум састылар. Дроннар атаакалыыллара намырыы түстэҕинэ хороонно хастыҥ диэтим. Тыас-уус аччаабытын кэннэ Дед хаһан саҕалаата – бастаан бэйэтигэр, онтон аргыһыгар. Малой хастар кыаҕа суох эбит, илиитэ тостубут. Муостанан сүүрэн истэҕинэ, пулеметчик таппыт. Дьонум хороонноругар киирдилэр, мин бетон билиитэ анныгар олоробун. Түүн, баҕар, хохуоллар кэлиэхтэрэ диэн иккилии чаас дьуһуурустубалаатыбыт. Түүн хаста да «баба яга» кэлэн буомба бырахта уонна камикадзелар муоста анныгар көтөн киирэн эстэ сырыттылар. Оннук хоннубут. Сарсыарда аһаатыбыт, онтон аны мин хороон хастан бардым. Щебенка буолан, хаһарга арыый чэпчэки. Снаряд эстэр тыаһыгар син үөрэннибит, улаханнык аахайбат буоллубут. Дед хороонуттан тахсар, оттон Малой тахсыбат. «Таҕыс, бааскын көрүөххэ», – диибит да, киһибит төрүт буолуммат. Түүн эмиэ солбуйсан иккилии чаас утуйдубут.
Арай сарсыарданан иһиттэхпинэ, ким эрэ хаамар – тимир лиис тыаһа иһиллэр. Саатар аҥаар кулгааҕым истибэт.
– Дед, слышите? Кажется, кто-то ходит, – диэн сибигинэйэбин.
– Да, я тоже слышал, – диир.
– Будь на фоксе, – диэтим.
Иһиллиибин уонна хайаҕаһынан көрө сатыыбын… Чуумпу… Аптамааппын хайаҕаска бэлэм тута сытабын. Арай эмискэ киһи хаһыытыыр:
– Кто такие?!
– Москва, – диэн Дед хардарар.
– Сколько вас?
– Нас двое. Я и Малой.
Хата миигин эппэтэ дии саныыбын. Хайаҕаһынан көрбүтүм биир киһи аптамаатынан Деды кыҥаабытынан чугаһаата уонна:
– Давай шеврон покажи! – диэн бирикээстээтэ.
Дед:
– Сейчас достану, – диэн шевронун хостоото.
Мин анараа киһини кыҥаан сытабын.
Киһим шеврону ылан көрдө уонна:
– Какая бригада? – диэн ыйытта.
– 36-я, Борзя.
– Я тоже, – диэтэ уонна син биир аптамаатынан кыҥаан турда.
Онуоха Дед:
– Нас трое, еще якут есть, – диэтэ.
Киһибит дьэ онно биирдэ эрэ аптамаатын түһэрдэ.
– Я бурят, – диэтэ уонна миигин, дьэ, өйдөөн көрдө.
Мин:
– Жетон покажи, – диибин.
Киһим:
– У меня нет, – диэтэ.
Дед хороонуттан тахсан табахтаата, кэпсэттилэр, бэйэ-бэйэлэриттэн ону-маны ыйыталастылар. Мин син биир итэҕэйбэккэ сыттым.
– Я Январь. Давай, якут, выходи, познакомимся, – диэн ыҥырда.
Мин аа-дьуо таҕыстым. Ол эрээри сэрэххэ аптамааппын илиибиттэн араарбаппын. Эбиэт саҕана, дьэ, биһиги киһибит эбит диэн итэҕэйдим. Январь дэриэбинэттэн кэлбит эбит, бастакы уулуссаҕа икки эрэ дьиэ биһиэнэ диир.
Уот оттоору сылдьан киһим ыҥырар:
– Якут, подойди сюда. Посмотри, что за проводка торчит?
Чугаһаан көрбүтүм, сиргэ хара боробулуоха көмүллэ сытар эбит. Сэрэнэн хастыбыт – тротил тахсан кэллэ. Холбоно сытар. Боробулуохабытын батыһа хаһан биэс оннук тротилы хостоотубут. Муостаны дэлби тэптэрээри ииппиттэр эбит.
Уу баһан, чэй оргутан аһаатыбыт. Малойбутун таһаара сатыыбыт даҕаны, киһибит тахсыбат, аһылыгын хороонугар сытан эрэ сиир.
Ол киэһэ Январь, мин хорооммун кэҥэттэн, аттыбар хонно. Сарсыарда сырдыыта Корж диэн киһи кэллэ. Эмиэ 36-с биригээдэ эбит, иккис киһим 200 диэн кэпсээтэ. Хата рациялаах эбит, онон Бояр диэн киһилиин сибээскэ таҕыстыбыт. Ыҥырар ааттарбытын уонна бөлөхтөрбүт хамандыырдарын ыйытта. Кинилэргэ тыыннаахтар диэн биллэриэх буолла. Ол күн дэриэбинэҕэ сарсыарда киириэххэ диэн сүбэлэстибит, аспыт да бүтээри гынна. Малойбут аккаастанна…
Дэриэбинэбит Константинополь диэн ааттаах, Донецтааҕы норуот өрөспүүбүлүкэтин арҕаа өттүгэр Великая Новоселка оройуонугар баар. Сарсыарда эрдэ туран бэлэмнэннибит, болдьообут курдук туман түстэ. Муоста анныттан тахсан истэхпитинэ, уонча киһи хааман иһэрэ көһүннэ. Пароль ыйыттыбыт, хата бэйэбит дьоммут эбит. Дэриэбинэни бииргэ ылар буоллубут диэн үөрдүбүт. Дэриэбинэҕэ чугаһаабыппыт кэннэ, дьэ, көрдүлэр быһыылаах: аптамаат, пулемет ытыалаан барда, миномет үлэлээтэ. Дьиэлэр оҥкучахтарыгар саһыахпытын барыта сиҥнибит. Салгыы көрдөөтүбүт. Бастакы бүтүн оҥкучахха киллэрбэтилэр. «Не палите, дальше идите», – диэтилэр. Ытыалыы-ытыалыы дьиэттэн дьиэҕэ сүүрэбит, хохуоллар ытыалаһа-ытыалаһа куоталлар. Онно манна дэлби тэбэр тыас бөҕө, ол быыһыгар дроннар көтөн кэлэллэр, аны олору ытыалыыбын. Онно-манна өлүк бөҕө… Биирдэ өйдөөн көрбүтүм, Январьдыын иккиэ эрэ буолан сылдьар эбиппит. Дед, Корж көстүбэттэр, бары үрүө-тараа ыһыллан хаалбыппыт.
Январь:
– Здесь один целый погреб есть, но маленький и вход прямой, – диэтэ.
– Пойдем туда. Туман уже рассеивается, тогда нам конец, – диибин.
Киһим сөбүлэстэ. Умуһахпытын этэҥҥэ булан тиийдибит. Хойукка диэри аптамаат тыаһа уурайбата, таһынааҕы дьиэҕэ баар хохуоллар пулемутунан ытыалыыллар. Тиэргэҥҥэ снаряд бөҕө эстэр, сирбит өрө эккирээн олорор. Умуһах иһигэр долбуурдарга тууһаммыт оҕурсу, томат бааҥкалара бааллар. Аан икки өттүгэр таҥас бөҕө тэлгэммит, хохуоллар масхалааттара эҥин сыталлар.
– Напарникпын кытта манна хас да хоммуппут. Ити тиэргэҥҥэ баар гаражка напарнигым баттатан өлбүтэ. Онно сытар, – диэтэ. – Манна сыттахпытына, хохуоллар сабыта түһэ сатаабыттара, онон сэргэхтик сытыахха наада, – диэн быһаарда.
Туман көппүтүн кэннэ тиэргэҥҥэ турар дьиэҕэ тахсан дьоммутун көрө сатаатыбыт. Онон-манан биһиэннэрэ көстөллөр. Дедтаах суохтар. Уубут, табахпыт Дед үрүсээгэр сылдьыбыта, онон туохпут да суох. Ол турдахпытына, үс уол сүүрэн иһэрэ көһүннэ. Дьиэбит таһынан сүүрэн ааһан иһэн биһигини көрөн дорооболостулар.
– Что вы гуляете! Найдите укрытие, сейчас нас спалят и миномет работать будет! – диэн Январь мөҕүтэлээн хаһыытаата.
Дьоммут ааһа сүүрэ турдулар. Ытыалаһар тыас бөҕө. Умуһахпытыгар төннөн, тууһаммыт оҕуруот аһын уутун иһэ-иһэ, хоннубут. Түүн сүгүн утуйбатыбыт. Артиллерия, миномет тохтоло суох үлэлиир. Сарсыарда хантан эрэ уу уонна табах булуохха, бүгүн дроннар ханан көтөллөрүн, хаһан арыый аҕыйыылларын кэтээн көрүөххэ диэн сүбэлэстибит. Умуһахпыт кирилиэһигэр тахсан иһиллиибит. Биир дрон наар муоста аттыгар ыйанан турар, лоп курдук аҕыс чааска ханна эрэ баран кэлэр. Аккумуляторын уларыттан кэлэр диэн быһаардыбыт. Сарсыарда 11 чаастан дрон көтөрө син аҕыйыыр эбит. Күнүс 2 чааска диэри биирдэ эмэ көтөн ааһаллар.
Киһим:
– Война войной, а обед по расписанию, – диэн күлэр.
Сарсын киэһэ таһынааҕы умуһахтан ас ылан анараа икки дьиэҕэ баар дьоҥҥо бара сылдьыахха, хантан ууну ылалларын ыйытыахха, табах көрдүөххэ диэн сүбэлэстибит. Киһим төлөпүөҥҥэ карта көрдөрдө – бэһис дьиэҕэ барыахха сөп эбит. Биһиги 195-с нүөмэрдээх дьиэҕэ баарбыт. Бастакы уулусса ыраастанна ини диэн эрэнэбит. Түүн эмиэ утуйар-утуйбат хоннубут.
Сарсыныгар 11 чааска тиэргэҥҥэ турар дьиэҕэ тахсан дрон тыаһын иһиллээтибит.
Январь:
– Ол сытар өлүк аттыгар кыһыл кирпииччэнэн тутуллубут сарайга умуһах баар, онно сүүрэн тиийбит киһи, – диэтэ.
Онуоха диэри биһигиттэн 100-чэкэ миэтэрэ курдук. Уолум дрон көтөрүн кэтээн халлааны маныыр.
– Эттэхпинэ сүүрээр, онно тиийэн баран тута умуһахха киирэн аан аттынааҕы муннукка саһан тура түһээр. Көрдөхтөрүнэ, баҕар, кэннигиттэн дрон көтөн киириэ, аҕыйах мүнүүтэ тура түһэн баран тахсан халлааны кэтээр. Ыраас диэтэххинэ, миигин ыҥыраар, – диэтэ.
Киһим халлааны маныыр, мин ыстанардыы бэлэм турабын.
Киһим:
– Давай! Только под ноги смотри – лепестки, колокольчики могуть быть, – диэтэ.
Түннүгүнэн ыстанан тахсан атаҕым аннын көрө-көрө сүүрдүм. Син этэҥҥэ тиийдим. Аны мин халлааны манаатым. Киһим эмиэ этэҥҥэ кэллэ. Үрүсээкпитигэр ас хааланныбыт, хата фасоль бөҕө баар эбит. Онтон дьиэттэн дьиэҕэ сүүрэн тиийдибит. Биир дьиэҕэ киирбиппитигэр пароль ыйыттылар, эттибит. 139-с биригээдэлэр эбит, суунар хоско саһан сыталлар, оруобуна аһылыкпыт бүтэн эрэр дэһэллэр. Астына табахтыыбыт, уу ханна баарын ыйан биэрдилэр. Тиэргэҥҥэ баар ас уурар умуһахха 14-с биригээдэлэр, уулусса уҥуор 36-тар бааллар үһү, үксүлэрэ 300-тэр… Аһылыкпытын үллэрдибит.
Январь:
– Уу баһа таарыйа аһы бэйэм 36-тарга илдьиэм, эн манна хаал, – диэтэ.
Оттон уолаттар 14-тэргэ бэйэлэрэ таһаарыах буоллулар. Январь сотору икки биэстии лиитэрэлээх бытыылкаҕа уулаах тиийэн кэллэ. Рациянан дронщикка «тыыннаахпыт, 195-с нүөмэрдээх дьиэҕэ баарбыт» диэн биллэрбит. «Хамандыыргытыгар биллэриэм, ханна да хамсаамаҥ, кэтэһиҥ» диэбиттэр.
Ити курдук сөп-сөп дьоммутугар аһылык таһабыт, табах ылабыт, «бирикээс кэллэ дуо?» диэн ыйытабыт. Аспытын 139-тарга хааллардыбыт, дьоммут салгыы бэйэлэрэ тиксэрэллэр, таарыйа уу бастабыт. Икки нэдиэлэ курдук оннук сырыттыбыт. Биһиги дьоммут син киирдэр киирэн иһэллэр быһыылаах, биирдиилээн кэлэллэр.
Биир күн эмиэ били умуһахпытыгар ас ыла бардыбыт. Сүүрэргэ чэпчэки диэн аптамааппытын, куйахпытын устан баран сылдьабыт. Умуһахха сүүрэн киирбитим кэннэ киһим кэннибиттэн киирээт:
– Б… спалили! Бери доску, перекрой дверь! – диэтэ.
Түргэн үлүгэрдик икки хаптаһын сытарын ылан ааны тас өттүттэн бүөлээн кэбистим уонна аан таһынааҕы муннукка турдум, киһим кэннибэр сыста турар. Эмискэ дрон тыаһаата да, хаптаһынҥа сааллан эһиннэ. Умуһах иһэ бүтүннүү быыл буолла, туох да көстүбэт. Кэнниттэн иккис дрон көтөн киирэн умуһах түгэҕэр эһиннэ, тута үһүс көтөн киирэн эмиэ түгэххэ эһиннэ. Умуһахпыт иһэ умайан кытыастан таҕыста.
Киһим хаһыытаан ыҥырар саҥатын истэн:
– Живой, живой! – диэтим.
Тура түһэн баран киһим уокка тууһаммыт оҕуруот астаах бааҥкалары тамнаан умулларда. Мин ол кэмҥэ аҕыйах бааҥка фасолу үрүсээкпэр уктум.
– Давай быстрее бежим отсюда, пока не похоронили, – диэтэ киһим.
Сүүрэн тахсаат, уулусса уҥуор турар дьиэҕэ ыстанныбыт. Киирээппитин кытта дрон көтөн кэлэн дьиэни тула көттө. Түннүгүнэн элэс гына көстөн ааһар, ыттарар бокуой биэрбэт. Түгэх хоско киирбиппит икки түннүктээх, муннукка саһан туһа суох. Дьыбаан баарын көрөн муннукка туруору туттум. Ол кэннигэр саһааппытын кытта дроммут эһиннэ. Эмиэ бүтүннүү быыл буолла. Миномет ытыалаан киирэн барда, биир миинэ дьиэ сарайыгар түһэн эһиннэ. Таһырдьа сүүрэн таҕыстыбыт да, уулусса устун сүүрдүбүт. 139-тар дьиэлэригэр сырсан тиийэн ваннаҕа киирбиппит – ким да суох. Куукуна эркинэ суох. Дьоммут куоппуттар. Атын хоско ыстанан киирдибит. Арай түннүгүнэн көрбүтүм, биир киһи умуһахтан ыҥыран далбаатыыр. Саха курдук дьүһүннээх, умуһахха сүүрдүбүт. Иккитэ 14-с биригээдэ уолаттара эбит. Бобр – саха. Иккиһэ Добрай, үһүстэрэ Скала диэн 36-с биригээдэттэн быстан кэлбит.
– Это вас долбили? Хоть бы не спалили, – дииллэр.
139-тар бөлүүн куоппуттар эбит.
Ити курдук 14-с биригээдэ уолаттарын кытта билистибит. Түөрт чаас саҕана быһыы-майгы син уоскуйбутун кэннэ бэйэбит умуһахпытыгар төнүннүбүт. Кэнники сарсыарда аайы 5 чааска иккис уулуссаҕа массыына тыаһыыр буолла. Киһим «мантан көһүөххэ, саатар уулусса уҥуор турар дьиэҕэ» диир. Сөбүлэспэппин. Биир күн көрбүппүт, көһүөххэ диэбит дьиэтэ суох, түүн үнтү буомбалаан кэбиспиттэр. Ол күн киһим хомунан «дьоммун көрдүү бардым, кэлиэҕим» диэтэ. Соҕотоҕун хааллым. Уон күн ааста, киһим суох. Уум бүттэ. Биир сарсыарда туман түһэн, ону туһанан, уу баһа бардым. Холуодьаска тиийэн уу баһа турдахпына, муоста диэки саҥа иһилиннэ. Көрбүтүм – биэс киһи иһэр.
Холуодьас кэннигэр сөрүөстэн олорон:
– Какая бригада? – диэтим.
36-быт дииллэр, муоста анныттан кэлбиттэрэ хас да күн буолбут, манна хоно сылдьаллар эбит. Аччыктаабыттар ахан. Миэхэ баран аһыахха диэн ыҥырдым. Аһыы олорон «миигин сурунуҥ, хамандыырбар биллэриҥ, умуннулар быһыылаах» диэтим. Дьонум аһаан баран бараары хомуннулар. Биирдэрэ барар кыаҕым суох, манна сытан эмтэнэ түһэн баран барыам диэтэ. Атаҕын тилэҕин оскуолак курдары көтөн ааспыт эбит.
Хаалбыт уолум Ушурбай диэн ыҥырар ааттаах. Омугунан бурят. Атаҕын бааһа ириҥэрэн эрэр эбит. Тиэргэҥҥэ турар дьиэҕэ тахсан, ыскааптары хаһан перекись, зеленка булан киллэрэн атаҕын соттум, биинтэтин уларыттым. Күнүс биир дьиэҕэ тахсан уот оттон үрдэ суох хоско ас буһардым. Эрдэ урусхалламмыт дьиэлэри кэрийэн макарон, рис, гречка хомуйбутум. Уу, туус суох буолан, оҕурсу уонна помидор тууһаммыт уутугар буһардым.
Ушурбайым:
– Соҕотох олоруоҥ дуо, атаҕым арыый буоллаҕына миигин кытта барыс, – диэтэ.
Мин:
– Хамандыырым бирикээһин кэтэһэбин. Анараа дьоҥҥо бара сылдьыам, баҕар, хамандыырым тугу эрэ биллэрбитэ буолуо, – диэтим.
Икки хоннубут. Киһим атаҕын сөп-сөп көрөбүн, аны биинтэбит бүтэн эрэр. Ол күн уолаттарга аһылык илтим. 36-с биригээдэ радиһыгар хамандыырым тугу да биллэрбэтэх. «Дальше что делать? Сидеть на закрепе или дальше идти на вторую улицу?» диэн илдьиттэ тиэрдээр диэн баран төнүннүм. Таарыйа табах, биинтэ, уу уонна таһынааҕы умуһахтан фасоль, тууһаммыт оҕурсу, помидор илдьэ кэллим.
Оннук хас хоммуппут буолла. Киһим атаҕа бэттэх кэллэ, улаханнык ыалдьыбат буолла, сүүрүөххэ сөп диир. Аны киһибин үөрэтэбин – халлааны иһиллииргэ, дрон суох кэмигэр быыс булан атаҕын аннын көрө-көрө сүүрэргэ. Дьиэттэн дьиэҕэ сүүрүөхтээххин уонна көрсүбүт киһигиттэн пароль ыйытаргын умнума диэн сүбэлээтим. Үөрэтэ таарыйа тиэргэҥҥэ турар дьиэҕэ тахсан тыаһы-ууһу иһиллээ диэтим. Киһим кирилиэскэ тахсан син өр турда.
– Ну что, небо грязное, шумят, – диир.
– Если так долго стоять будешь, не дойдешь до своих, – диибин. – Нужно поймать момент и помни, камера дрона снимает только вперед. Если видишь, что не в твою сторону смотрит – можно бежать.
Киһим, турбахтыы түһэн баран, дьиэҕэ сүүрдэ. Онто баара-суоҕа аҕыс хас миэтэрэ чугас турар. Син өр буолан баран, төнүннэ.
– Дрон хамсыыры дөбөҥнүк көрөр, онон үрдүгүнэн көтөн кэллэҕинэ, адьас хамсыа суохтааххын, оттон өскөтүн чахчы таба көрбүт буоллаҕына – ытыалыыгын, – диибин.
Киһим дьиэҕэ тахсара элбээтэ.
Биир күн Ушурбай:
– Бүгүн барабын. Эн хайыыгын? – диэн ыйытта.
Мин:
– Хамандыырым бирикээһин кэтэһэбин, – диэтим.
Ушурбай 11 чааска бараары туран:
– Спасибо, Якут, ты очень мне помог, надеюсь, увидимся… Жаль, что ты остаешься, – диэтэ.
– Удачи, Ушурбай, – диэтим.
Дьиэҕэ тахсан атаардым, киһим сүүрэ турда. Этэҥҥэ тиий диэн алгыы хааллым…
Сарсыныгар эбиэппин сылыта сырыттахпына, уулусса уҥуор глушителлаах аптамаат тыаһа иһилиннэ. Ити иннинэ эмиэ хаста да истибитим. Эрдэ 14-с биригээдэ уолаттара Бураф диэн дьонуттан быстан хаалбыт биир байыас баар диэн кэпсээбиттэрэ. Кини буолуо диэммин дьиэҕэ тахсан ыҥырааччыбын да, хардарааччыта суох. Бу сырыыга сээбэҥнээн тахсыбатым. Аптамаат тыаһа ыта-ыта муоста диэки бара турда. Кимнээх эрэ кэтэххэ тахсан биэрдилэр быһыылаах дии санаатым. Эбиэттээн баран 14-с биригээдэлэргэ тиийдим.
Дьонум:
– Эн утарынааҕы умуһахтан хохуол тахсан барда, – диэтилэр.
– Һуу, тахсыбатаҕым да үчүгэй эбит. Бураф сылдьара буолуо диэн тахса сыспытым. Эһиэхэ кэлэрбэр куруук итинтэн баара-суоҕа биэс миэтэрэлээх сиринэн ааһабын. Сиҥнибит умуһах диэн аахайааччым суох. Өссө сороҕор саата-сэбэ суох барааччыбын. Хайаан ытан кэбиспэтэҕэй? – диибин.
Сөҕүү бөҕөнү сөхтүбүт. Дьонум Январь туһунан кэпсээтилэр: 36-тарга сыыллан кэлбит, атаҕа тостубут. Тыыннаах эбит диэн үөрдүм, эҕэрдэтэ тиэрдээриҥ диэтим. Астаах умуһахпытыгар фасоль бүппүтүн, буорту буолбут оҕурсулар эрэ хаалбыттарын кэпсээтим. Биирдии бааҥка оҕурсуну уонна фасолу Январьга тиэрдээриҥ диэн хааллардым.
Салгыы дьиэлэри кэрийэн, биир сууллубут дьиэҕэ киирэн урусхал быыһын хаһыстым. Куукунатын үрдэ барыта сууллан хаалбыт. Лапса, ириис булан үрүсээкпэр хаалаатым. Биир да бүтүн умуһаҕы булбатым, чаас ыраатаары гынна, аныгыскы сырыыга кэлэн үчүгэйдик хаспыт киһи диэн баран төнүннүм. Дьоммор тиийэн булбуппун үллэрдим, табах ыллым. Январь: «Пусть Якут что-нибудь вкусненького принесет», – диэн илдьит ыыппыт. Бобр көһөн кэл диэн ыҥырбытын толкуйдуох буолан умуһахпар бардым.
Баран иһэн били хохуол саһа сыппыт сирин көрдүм. Киһи эрэ батарын курдук кыра хайаҕас оҥостубут, кирилиэс үрдүнээҕи бетон билиитэ сууллубутун быыһынан киирэр эбит. Эрдэттэн да олорбуттар быһыылаах: дьыбаан, остуол турар, муннукка бөх бөҕө уонна бүтүннүү иик сыта. Умуһахпар кэлэн түүнү быһа ырыҥалаан көрөн баран көһөргө сананным. Тугу илдьэ барарбын хомуннум: иһит, хомуос, аһылык. Барытын биирдэ кыайан илдьиэ суохпун, онон тута туһанарбын эрэ ыларга сананным…
Халлаан сырдыыта сээкэйбин сүгэн баран тиийбитим, дьонум утуйа сыталлар. Бобр туран көмөлөстө. Киһибэр:
– 11 чааска бэҕэһээҥҥи дьиэҕэ баран өссө хаһан көрүөм. Эн барсыбаккын дуо? – диэтим.
– Мин маннааҕы дьиэни тахсан көрүөм, гречка эҥин хаалбыта, – диэтэ.
Мин барар дьиэм чугас. Дроннары иһиллии-иһиллии икки дьиэни истэринэн, түннүктэринэн курдары аастым. Тиийэн куукунаҕа салгыы хасыһан, булбуппун сүгэһэрбэр хаалаатым: макарон, рис, гречка, горох. Үрүсээгим туолан, аны куул булан салгыы хомуйдум. Ол хаһа сылдьан 20 бааҥка фасоль, дьааһыгынан лапса, биэстии киилэлээх кумааҕы мөһөөччүктээх 10 бурдугу буллум. Сөп-сөп дроннар көтөн ааһаллар, хамсаабакка сытабын. Кыайарбын ылабын: биир куул бурдук, фасоль уонна үрүсээгим.
Дьоммор хаһыытаабытынан киирдим:
– Живем, братцы!
Уолаттар тахсан көмөлөстүлэр, үөрүү-көтүү бөҕө буоллулар. Бурдугу көрөөт:
– Оо, килиэп сиэбэтэх ыраатта, – дэстилэр.
Добрай диэн уол тута рассолунан тиэстэ оҥордо. Таһынааҕы дьиэҕэ биэс лиитэрэлээх иһиккэ туох эрэ баар этэ диэн тахсан көрбүппүт, аһыйбыт үүт эбит. Киһибит ону туһанан сүрдээх минньигэс халаачык курдугу буһарда. Мас арыытын оннугар уулларыллыбыт сибиинньэ сыатын туттар, ол сыанан аны ыһыырынньык курдук оҥорон хобордооҕун онно сылытан буһарар. Аспытыттан таһынааҕы дьоммутугар эмиэ ыыттыбыт: 36-тарга уонна 8-тарга. Онно билэттиир уолаттарым бааллар: Январь, Чернай, Скала.
Бобр:
– Кими да көрсүбэтиҥ дуо? Ити диэки эдэр уол баар дииллэр, – диэн ыйытта.
– Суох, кими да көрбөтүм, сарсын ордубут аһылыгы ыла таарыйа баран көрдөөн көрүөм, – диэтим.
Сарсыарда туран аһаатым уонна 11 чаас саҕана бардым. Аһылык ылыахтаах дьиэбин аастым, биир да бүтүн дьиэ суох. Бэһис дьиэбэр тиийэн көрө сылдьан умуһах баарын буллум. Киһи баарын биллим: киирэр ааныгар дрон көтөн киирбэтин диэн хаатыҥка уонна боробулуохалар ыйанан тураллар.
– Есть кто? – диэн хаһыытаатым.
– Питер, – диэн харда иһилиннэ.
– Москва, – диэтим.
Киһим өҥөс гынна – хап-хара, кибис-кирдээх сирэйдээх эдэр уол.
– Заходи.
Киирээппин кытары киһим илиитин уунна, үөрэн хаалбыт:
– Меня Булат зовут! Я здесь давно, про меня, кажется, забыли, – диэхтиир. – Напарнигым 200, бастаан сибээскэ тахсар этим. Дронунан табах, уу, пауэрбанк быраҕаллар этэ, онтон бырахпат буолан хааллылар. Соҕотоҕун олорон бырахтара сыстым, бэйэбэр тиийиниэм диэн толкуйдуу сылдьыбытым. Миигин илдьэ бараҕын дуо? Хаскытый?
– Барсаар. Чугас умуһах баар дуо? – диэтим.
– Баар, миэхэ манна хортуоска баар, ону эмиэ илдьэ барыахпыт.
– Эн манна хаал, иккиэ буолан субуруһа сылдьар сэрэхтээх, – диэтим.
Ыйбыт умуһаҕар чугаһыыбын, аттыгар кыайан эстибэтэх дроннар сыталлар, киирбитим – барыта бөх. Хаһан барыанньалаах, хомпуоттаах уонна тууһаммыт оҕурсулардаах бааҥкалары буллум. Кыайарбын уктан баран, умуһахтан тахсан утары турар хаптаһын хоспоххо киирбитим – аҥаар эркинэ суох, кирпииччэ оһох кэннигэр хохуол олорбутунан өлбүт, амырыын сыт-сымар. Салгыы иккис уулуссаҕа тиийдим. Ыскылаат дуу, туох дуу көстөр. Ол үрдүгэр «баба яга» көтө сылдьар, миигиттэн баара-суоҕа 50 миэтэрэ… Хамсаабакка саһан турдум. Эмискэ умуһах диэкиттэн: «Надо от дронов батарею снять», – диир саҥа иһилиннэ. Көрбүтүм умуһах ойоҕоһугар Булатым кэлэн турар эбит. «Что-нибудь нашел? Я тоже возьму», – диэн баран умуһахха киирэн хаалла. «Баба яга» ыскылаакка буомба тамнаан баран көтө турда. Кимнээҕи эрэ сэриилии сылдьар. Ол турдахпына, аҕыйах миэтэрэлээх сиргэ снаряд түһэн эһиннэ, салгын охсуутуттан иһим ынырык баҕайытык хамсаан ылла. Киһим, ойон тахсаат: «Что это было?» – диэтэ. Үрүсээгэр тугу эрэ хааламмыт, хараҕа быччайан хаалбыт. «Беги!!! Сейчас будет работать артиллерия! Нас спалили!» – диэн хаһыытаатым. Сүүрүү кытаанаҕа буолла, кэннибитигэр эстэр тыас бөҕө, кутталбыттан үрүсээгим ыйааһынын да билбэккэ сүүрэбин. Киһим оҕуруоттарынан быһа сүүрэ турда, мин уулуссанан эргийэ сүүрдүм. Кэннибэр дэлби тэбэр тыас бөҕө. Киһим умуһаҕар ыстанан киирбитим, хата, кэлэн олорор эбит. Дрон көтөр тыаһа бөҕө, биһигини көрдүүллэр. Чуумпурарын кэтэстибит… Арыый уоскуйбутун кэннэ киһим таһырдьа тахсан иһиллии түстэ. Сээкэйбитин ылан баран биир-биир барарга быһаарынныбыт. Киһим нааратын анныттан икки Америка аптамаатын хостоото – биирин миэхэ туттарда, иккиһин бэйэтэ сүктэ. Мин били ас бөҕөнү булбут дьиэбэр көрсүөх буоллубут. Киһим бастакы барда, онтон мин 15 мүнүүтэнэн бардым. Этэҥҥэ ас-үөл булбут дьиэбэр тиийэн, кыайарбытын сүгэн уолаттарбытыгар тиийдибит. Булат, уолаттары кытта билсэн баран, киэһээҥҥи аһылык буһар кэмигэр аны анараа уолаттарга тахса сырытта, таарыйа аһылык таһааран биэрдэ. Мин Январь минньигэс үлэспитэ диэн барыанньа ыыттым. Киһибит өр буолла, аһылыкпыт буспутун кэннэ уһуннук кэтэстибит. Булат үчүгэй сонуннаах киирдэ.
– Хамандыырбын кытта рациянан кэпсэттим, сарсын эбиэт саҕана табах, сакалаат быраҕыах буоллулар, – диэтэ.
Киэһэ бары сытан эрэ кэпсэттибит, үксүн Булат саҥарар. Кэпсэппэтэҕим ыраатта, ол иһин элбэх баҕайыны саҥарабын диир. Ол сытан утуйан хааллым…
Сарсыарда турбутум Бобр номнуо аһылык буһарбыт: геркулес хааһы, онтун барыанньалаабыт. «Бүгүн тугу гынабыт?» дэһии буолла. Мин мародердуу барабын диибин. Ол олордохпутуна, 14-с биригээдэ хамандыыра рациянан Добрайы ыҥырда. Добрайдаах бастаан төрдүө эбиттэр, икки уоллара киирбит күннэригэр 200 буолбуттар. Бастакы уулусса түгэҕэр умуһахха саспыттарын билэннэр «баба яга» көтөн кэлэн миинэ быраҕаттаан, умуһахтара сиҥнэн көмүллэн хаалбыттар. Бетон билиитэ анныгар сыталлар үһү, ону хостоон үрэх уҥуор таһаартааҥ диэн бирикээс биэрбиттэр. Добрай «билигин элбэхпит, баҕар, хостуохпут» диир. Ол эрээри күүстээх ардах эбэтэр туман түһэрэ буоллар, дрон элбэҕэ бэрт дэһэбит. Үнүрүүн ардах кэмигэр үһүө буолан хостуу сатаабыттар да кыайбатахтар. 11 аҥаар чааска Скала рациянан эмиэ Добрайы ыҥырда. «Встречайте посылку, скоро будет у вас», – диир. Бобр, Добрай кирилиэскэ тахсан тураллар. «Летит! Оо, дальше полетел… Скинул… В огород упал», – дииллэрэ иһиллэр. Сотору соҕус буолан баран киһи сүүрэр тыаһа иһилиннэ, дьоммут киирдилэр. Булбуттар. Табах, сакалаат баар эбит… Оннук хас да хоннубут. Булаттыын мародердаан кэлэбит, биирдэ эмэ саҥа умуһах көрдүүбүт, бастакы уулуссаны барытын кэрийэбит. Ол сылдьан өлүктэри көрөбүн, бэйэм уолаттарбын көрдүүбүн. Сороҕор атын дьону көрсөбүн уонна Шрамы, Бобу, Ньурбаны, Вадимы, Солону ыйыталаһабын. Напарнигым Борзай туһунан туох да сурах иһиллибэт. Биир күн санаам буолбакка Борзайы бүтэһигин көрбүт сирбэр бара сырыттым. Талах быыһыгар киирэрин көрбүтүм, дьиэттэн 15-20 миэтэрэ курдуга. Аһаҕас сир, хаста да киирэ сатыыбын да, икки дрон ыйанан турар. Биирэ улахан муоста, иккиһэ кыра муоста таһыгар элиэтииллэр. Киһим киирбит талаҕа онтон адьас чугас, хайыахпыный төннөрбөр тиийдим. Төннөн иһэн биир кыра бүтүн дьиэҕэ дронтан саһаары киирдим. Дьиэҕэ үс броник, туттуллубут биинтэлэр, турникеттар сыталлар. Дьон утуйбут сирдэрэ эҥин баар. Биир бронигы Борзай киэнигэр майгыннаттым, баҕар, суруктааҕа буолуо диэн эргитэ сылдьан көрдүм, хааннаах уонна оскуолак бөҕө. Испэр киһим тыыннаах быһыылаах диэн үөрэ санаатым, ол гынан баран чопчу билбэппин. Дьоммор кэлэн кэпсээтим…
Сарсыарда тиэргэҥҥэ атах тыаһа, дьиэҕэ дьон кэпсэтэрэ иһилиннэ. Бобр сэрэнэн тахсан көрдө. Икки эдэр уол, сапердар эбит. Иккис уулуссаҕа оскуолаҕа бааллар үһү, аҕыйах хонуктааҕыта киирбиттэр. Биир уол төлөпүөнүн сүтэрбит, онтун ыйыталаста. Салгыы муостаҕа баран миинэ аҕалыахтаахтар эбит, хамандыырдара ыыппыт. Хайдах барабыт диэн ыйыталлар, дрон куруутун ыйанан турарын көрбүттэр. Туманы дуу, ардаҕы дуу кэтэһэҕит буоллаҕа диибит. Ааспыкка күнүс киирбиппит дииллэр. Хайдах эрэ үчүгэй баҕайытык тиийэн хаалбыттар. Дэриэбинэҕэ кэлэн, тиэргэҥҥэ турар дьиэҕэ киирбиттэрин кэннэ артиллерия ытыалаабыт, онтон куоталларыгар биирдэрэ төлөпүөнүн түһэрэн кэбиспит. Ол иһин даҕаны үс-түөрт хонуктаахха тиэргэҥҥэ снарядтар кэлэн түһүтэлээбиттэрэ, биһиги өссө ким эрэ биһигиттэн тахса сылдьарын көрөн ытыалаатылар дии санаабыппыт. Уолаттар биһиэхэ киирэн аһаатылар, хамандыырдара рациянан: «Идите дальше!» – диэн хаһыы бөҕө. Уолаттар нэһиилэ: «Небо грязное», – диэн тохтоттулар. Ол түүн биһиэхэ хоннулар. Сарсыарда утуйа сыттахпытына, рацияҕа эмиэ хаһыы бөҕө буолла. «Сейчас к вам приду! Выходите!» – диэтэ. Уолаттар түргэн үлүгэрдик хомуна охсон, тахсааттарын кытта айдаан бөҕө оргуйа түстэ. Хамандыырдара: «Идите или сейчас обнулю» – диир. Туох сүрдээх киһитэй диэммин тахсан көрдүм. Икки киһи турар, биир киппэ бурят киһитэ уолаттары ыххайар, хатыҥыра саҥата суох турар. Уолаттар хайыахтарай, муоста диэки сүүрэ турдулар, кэннилэриттэн дрон бөҕө көтөрө көстөр, эстэр тыас бөҕө. Хамандыырдара: «Пятихатки меня еще заставили бегать!» – диир уонна мин диэки куһаҕан аҕайдык көрө-көрө иккис уулусса диэки бара турдулар. Кэнники истибитим, уолаттар иккиэн 300 буолбуттар, этэҥҥэ эвакуацияламмыттар үһү.
Тумаммыт суоҕун курдук суох, хас күн аайы сарсыарда 4 чааска туран маныыбыт. Биир күн Булаппыт уу баһан кэлэн баран: «Я переезжаю к соседям», – диэтэ. Киһибит көһөн да баран мародердуу барарыгар миигин ыҥырар. Биир күн Скала: «Миигин ыйыталаһан көрбүттэр, оннук киһи 36-с биригээдэҕэ суох диэбиттэр», – диэн соһутта. Добрай: «Странно, как нет, кажется тебя в список «без вести» дали и этот птичник не передал твоему командиру, что ты живой», – диэтэ. Онон биһигини кытта төттөрү тахсыс диир.
Биир күн Добрайдааҕы кытта хамандыырдара сибээстэһэ сырытта, өлбүттэри хостуур кыаххыт суох буоллаҕына саатар видеоҕа уһулуҥ уонна төттөрү тахсыҥ диир. Ити кэмҥэ инники кирбиигэ син дьон киирэрэ элбээбитэ. 36-с биригээдэттэн үс уол киирбитэ, иккис уулуссаҕа тиийиэхтээхтэр үһү. Бөлөхтөрүн хамандыыра атаҕа ыалдьан салгыы барбата. Икки уолга мин сыппыт умуһахпын ыйан биэрбиппит, онно барбыттара.
Хамандыырдарын көрөн билэр эбиппин, аатын умнан кэбиспиппин, учебкаҕа сылдьан көрөр уолум. Арай биир сарсыарда турбуппут, туман түһэн эрэр эбит. Түөрт буолан хомуна охсон өлбүт байыастары видеоҕа уһула уулусса түгэҕэр бардыбыт, били уол хаалар буолла. Бэйэ-бэйэбититтэн тэйиччи субуһан иһэбит. Дроннар тыастара иһиллэр, хата биһигини көрбөттөр, этэнҥэ тиийэн видеобытын уһуллубут. Тумаммыт өссө хойдон үөртэ. Кыра муостанан үрэҕи туораатыбыт, дрон бөҕө көтөн ааһар да, биһигини көрбөттөр. Муостаны үлтү буомбалаабыттар, үрэх кытыыта барыта өлүк, умайбыт матасыыкыллар сыталлар. От син уһаабыт. Сииктээх буолан дьонум суола көстөр, миинэ баара буолуо диэн ону батыһа сатыыбын. Чаас курдугунан этэҥҥэ Улаклы диэн дэриэбинэҕэ тиийдибит. Дьоммор эрийэн чааһым хамандыырыгар «тыыннаах, сибээскэ таҕыста, 14-с биригээдэттэн эрийдэ» диэн биллэриҥ диэтим.
Ити курдук 2025 сыл кулун тутар 2 күнүттэн муус устар 22 күнүгэр диэри барыта 51 хонук инники кирбиигэ сылдьыбыт эбиппин.
«Чолбон». — 2026. — №2
