Георгий Ефимов олоҕун чахчылара уонна номохторо
Отуоруттан хамсаабыт олох киһи дьылҕатынан хайдах курдук оонньуурун, 1917 сыллаах Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн саҕаламмыт аарыма Россия империятын өлөр мөхсүүтэ, тыынын былдьаһыыта, бүрүстүөлүттэн аккаастаммыт ыраахтааҕыттан саҕалаан ханнык да политическай бырааба суох, үйэтин тухары оттооҕор намыһахтык сылдьыбыт Сибиир туспа урдуһугар ол аата биһиги өбүгэбитигэр тиийэ, дойду хас биирдии олохтооҕун төлкөтүгэр сотуллубат бэлиэ суолу-ииһи хаалларбыта, туспа олугу охсубута…
Ол түһүүлээх-тахсыылаах быыһык кэм туос бөтөрүҥүнэн төкөөлүүр, үүнэ-тэһиинэ суох барбыт хаҥыл миҥэтин арҕаһыгар олорсорго күһэллибит уонна бу улуу күтүр балай уоҕун муоһалыырга холоммут дойду норуоттарын бэлиэ бэрэстэбиилэрин кэккэтигэр дьыбардаах Дьааҥыттан төрүттээх саха саарына Георгий Семенович Ефимовы киллэриэххэ сөп. Бу антитеза чаҕылхай холобурдарын көрдөрбүт уус-уран литература шедевр айымньытын санатар дьылҕалаах киһи ситэ чинчиллэ илик уустук олоҕо күн бүгүҥҥэ диэри үгүс утарылаһар чахчыларынан уонна умсулҕаннаах номохторунан толору…
Дуулаҕалаах дьуһааллар удьуордара
Биэс сыллааҕыта Дьааҥы улууһугар Россияҕа История сылын өрөгөйдөөх сабыллыытыгар анаммыт тэрээһиннэргэ кытта командировкаҕа сылдьан турардаахпын. Бу сырыым түмүгүнэн «Дьааҥылар… Дьуһааллар… Дьэкиимэптэр дьылҕалара» диэн ааттаах ыстатыйаны суруйбутум «Саха сирэ» хаһыакка 2013 сыл тохсунньутугар тахсыбыта. Ол үлэбэр сигэннэххэ, улуус былыргытын билээччи, Адыаччы нэһилиэгин баһылыга Михаил Осипов «Дьааҥы Дьэкиимэптэрэ» ыстатыйатыгар суруйарынан, Дулҕалаах Дьэкиимэптэрин түҥ былыргы өбүгэлэрэ Суодьаах Тойон диэн. Ыстатыйа ааптара Суодьаах Тойону Эллэй Боотур удьуора Мэлэдэй Оххон ойуунтан төрүттээх диэн сабаҕалыыр. Бу Суодьаах Тойон баһылыктаах Дьуһаал аҕатын ууһа нууччалар Саха сиригэр кэлиилэрин саҕана төрүт олоҕуттан – билиҥҥи Мэҥэ-Хаҥалас улууһун эҥэриттэн сыҕарыйан, Танда үрэх төрдүнэн Алдан өрүһүн туораан, Дьааҥы сис хайатын уҥуордаабытын уонна Дулҕалаах үрэҕин (бу үрэх былыргы аата Дуулаҕалаах диэн эбитэ үһү) сүнньүн булан олохсуйбутун туһунан СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Ньукулай Уус «Быһылааннаах былыргыга» диэн историческай романыгар суруйар.
Дулҕалаах нэһилиэгин ытык кырдьаҕаһа Василий Павлович Ноговицын–Манчаары «Үһүйээннэр» диэн кинигэтигэр киирбит кэпсээнигэр Дьэкиимэптэр өбүгэлэрэ – Логлойо Баай сүрэхтэнии иннинэ олорон ааспыт. Сэһэнньит этэринэн, Дьааҥы сиригэр сүрэхтээһини аан бастаан 1780-с сыллар эргин Григорий аҕабыыт диэн киһи ыыппыт. Логлойо Баай I Дьуһаал нэһилиэгин ыстаарыһата (кинээһэ) эбитэ үһү. Кини үөлээннээҕэ, II Дьуһаал ыстаарыһата Улуу Сабаттаны кытта өрүү күрэс былдьаһалларын туһунан араас кэрэхсэбиллээх номохтор норуокка хаалбыттар.
Василий Ноговицын оҕонньор сэһэнигэр салгыы сигэннэххэ, Логлойо Баай уола Болодьумаар, аата да этэринэн, сүрэхтэммит, өссө үөрэхтээх киһи, атыыһыттаан улаханнык байбыт. Кини оҕо турбат буолан биир уолун дьадаҥы ыалга ииттэрэ биэрбит. Ол иитиэххэ биэрбит уола Байбалтан ыла Дьэкиимэптэр аймах ууһаабыттар. Бу Байбал 1840-с сыллартан саҕалаан төрөөбүт нэһилиэгэр – I Дьуһаалга таҥара дьиэтин тутуутун саҕалаабыт. Дьэкиимэптэр удьуордара, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Дулҕалаах нэһилиэгин баһылыга Виктор Стручков быһаарарынан, бу Иннокентьевскай диэн сүрэхтэммит таҥара дьиэтэ 1867 сыллаахха сибэтии буолбут.
Албан ааттара, суон сурахтара адаардаах таас Дьааҥы сис хайаларын уҥуордаан «дайды» сиригэр тиийэ иһиллибит I Дьуһаал Дьэкиимэптэриттэн утумнаан туран сис баайдар, атыыһыттар, кулубалар тахсыталаабыттарын үһүйээннэр уонна историческай чахчылар бигэргэтэллэр. 2012 сыллаахха улуустааҕы культура салаатыгар үлэлии сылдьар Эрэл Стручков оҥорбут төрүччүтэ Василий Павлович кэпсээбит сэһэнин чопчулуур. Ол курдук, Болодьумаар уола Дьаакыптан таҥара дьиэтин туттарааччы Байбал, кулуба Тыйаах Дьөгүөр, Баһылай, Александр, Христофор диэн уолаттар уонна Хрисия диэн кыыс төрөөбүттэр.
Тыйаах Дьөгүөр Дьэкиимэптэртэн саамай баайдара эбитэ үһү. Михаил Осипов: «1830 сыллаахха төрөөбүт, 1901 сылга өлбүт, улуус кулубата, нэһилиэк кинээһэ, ыраахтааҕыттан икки кыһыл көмүс, үс үрүҥ көмүс мэтээллээх, Сибэтиэй Анна уордьанын лиэнтэтинэн наҕараадаламмыт сүдү баай» диэн кини туһунан бэлиэтээбит. Кэрэхсэбиллээҕэ, бу Тыйаах Дьөгүөр кэргэнэ Манчаары күрэппит Күөх Кэтириинэтин кыыһа үһү. Онон, уос номоҕун быһыытынан, саха омук национальнай геройа Манчаары Баһылай удьуордара Дьааҥы сиригэр силис-мутук тардыбыттар курдук. Кини сыдьааннарыттан саха ХХ үйэ саҥатынааҕы үөрэхтээх, бэлиэ дьоно – Остуолба Новгородовтара, Абый Ефимовтара, Сартаҥ Аммосовтара үөскээбиттэр.
Тыйаах Дьөгүөр кэнниттэн Дьэкиимэп аймахха кини инитин Баһылай биэс уола – Дьуһаал Сэмэн эбэтэр, Сис Сэмэн, Баһылай, Тооку Дьаакып, Ньукулаас, Миитэрэпээн бас-көс дьон буолбуттар. Сылгынан сыта байбыт Тооку Дьаакып кыыһа Мария Яковлевна Ефимова-Бучук Маня – Нуучча бастакы өрөбөлүүссүйэтин саҕана Санкт-Петербурдааҕы медико-хирургическай академия акушерскай салаатыгар үөрэнэ сылдьан сэлликтээн өлбүтүн туһунан «Бучук Маня: Дьааҥыттан Питергэ тиийбит саха куота» диэн 2016 сыллаахха «Далбар хотун» сурунаалга тахсыбыт ыстатыйабар суруйан турабын. Бу кыыс Дьааҥыттан төрүттээх, Дьокуускайга олорбут 2-с гильдиялаах атыыһыт Николай Борисович Васильев–Бучук диэн киһиэхэ иитиллэн Бучук Маня аатырбыт. Кини 1907 сыллаахха муус устар 24–25 күннэригэр буолбут Учууталлар уонна норуот үөрэҕириитин деятеллэрин национальнай уонна территориальнай сойуустарын федерациятын учредительнай съеһигэр Саха сиригэр учуутал семинариятын арыйарга туруорсубут үс киһиттэн биирдэстэрэ буолара кэрэхсэбиллээх.
Виктор Стручков сэһэнинэн, Миитэрэпээн – 300 сүөһүлээх, 300 сылгылаах, икки тыһыынча кэриҥэ табалаах сынаҕа баай. Дойдутугар күлүгүн быһа хаампат, ытыктыыр киһилэрэ эбит. Миитэрэпээн баттыгаһа суоҕун, дьоҥҥо үтүө сыһыанын аатырбыт сылгыһыт Иннокентий Старостин–Уордьаннаах Киэсэ кэлиҥҥи ахтыыта да туоһулуур. Бу Киэсэ тоҕус саастааҕар биир сайын устата баайга оттоһон тый бэлэхтэппитин сааһын тухары умнубата үһү.
Аймахтара, норуодунай бэйиэт Моисей Ефимов уонна улуус былыргытын билээччи Михаил Осипов суруйалларынан, биһиги кэпсэтэр киһибит аҕата Семен Васильевич Ефимов-Дьуһаал Сэмэн (1853–1917) улууһугар икки болдьоххо кулубалаан уос номоҕор киирбит. Дүпсүн баайдара Афанасьевтар кыыстарын Марфаны (аҕатын аатын сороҕор Петровна, ардыгар Алексеевна дииллэр) сүгүннэрэн аҕалан Пантелеймон, Георгий, Феофила (сороҕор Фекла), Александра диэн иккилии уол уонна кыыс оҕоломмут. Уолаттарын Пантелеймону уонна Георгийы үөрэттэрбит. Аймахтара Виктор Стручков этэринэн, кулуба Дьуһаал Сэмэн Арҕаа Сыһыы диэн сиргэ кыстыктанан, Тураҥҥа сайылыктанан олорбут. Билигин бу сирдэр Дулҕалаах нэһилиэгэр киирэллэр.
Михаил Осипов суруйарынан: «Сотору бии киһи Мантылымыан дойдутун ахтан, үөрэҕин быраҕан Дьааҥылаабыт, ону инитэ Дьөгүөрүй хомнуура үһү «сыалаах этин ахтан сырдыктан матта» диэн. Дойдутугар кэлээт сотору, Мантылымыан 19 сааһыгар, 1908 сыллаахха, Дьааҥы эмиэ биир сүдү аймаҕын, Күүрэ-Дьуһаал баайдарын Покатиловтар кыыстарын Варвараны, 17 саастаах кыыһы кэргэн ылбыт».
Эдэр ыаллар нуучча дьиэтэ туттан, үүт астыыр, иистэнэр массыыналары булунан олохторун аныгылыы тэриммиттэр. Ону кинилэр дьиэлэригэр 1925 сыл балаҕан ыйын 3 күнүгэр ыалдьыттаабыт нуучча бырааһа Александр Алексеевич Мухин (Николай Бандеров, «Александр Мухин (страницы дневника)», Бүлүү, 2002): «…в 4 часа поехали версты за 1 ½ к третьему богачу, председателю нассовета Пантелеймону Васильевичу (аҕатын аатын сыыһа суруйбут – Г.А.) Ефимову. Здесь опять посмотрел больных, опять пили чай, кушали мясо (уже совсем по городски – котлеты, все чисто, тарелки, ножи, вилки, серебряные ложки)…» диэн күннүгэр суруйан хаалларбыт бэлиэтээһинэ баар. Онон Мантылымыан оччолорго төһө да баай аатырдар I Дьуһаал нэһилиэгин сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбит эбит. Виктор Стручков кэпсээнинэн, 1928 сыллаахха кинини чекистэр Верхоянскай куоратыгар тутан киллэрбиттэр. Сотору, норуокка биллэринэн тэтиэнэх киһи, хаайыттан күрээн истэҕинэ, харабыллар ытыалаан көхсүн хараҕар таппыттар. Өлөрдүү бааһырбыт Манталымыан балыыһаҕа көтөн түспүт. «Кыһыллартан кыа хаанынан устуом кэриэтэ…» диэн баран, биир сэһэнинэн быһаҕынан иһин хайа тардыбыт, атыҥҥа анньыынан хара быарга кэйиммит…
Мухин быраас күннүгэр өссө Баччаһыкка олохтоох Дмитрий Васильевич Ефимов диэн нэһилиэгэр ытыктанар баай оҕонньорго икки хоммутун уонна Христофор Александрович Ефимов диэн эмиэ баай киһиэхэ сылдьан ыарыһахтары көрбүтүн суруйбут. Уопсайынан, I Дьуһаал нэһилиэгэ улуус атын нэһилиэктэринээҕэр быдан сайдыылааҕын, үөрэхтээх дьоно элбэҕин уонна байылыат олохтооҕун киин Россияттан кэлбит нуучча бырааһа чорботон бэлиэтээбит.
Бу Дьэкиимэптэр, «бандьыыт баһылыгын» аймахтара, баай-тойон аатыран сэбиэскэй былаастан үтүргэҥҥэ, сойуолаһыыга түбэспиттэр. Аан бастаан 1922 сыл балаҕан ыйын саҥатыгар кыһыллар 230-с полкаларын ротатын хамандыыра Панкратов баһылыктаах Верхоянскайдааҕы экспедиционнай этэрээттэрэ Дьааҥы сис хайатын туораан сэбиэскэй былааһы олохтуу иһэр сураҕын истэн, чаҕыйан, бүтүн аймаҕынан, чиэски сытар Бытантай үрэҕэр күрүү сылдьыбыттар. Степан Васильевич Ефимов Бытантай үрэҕэр күрээн баран устунан Саккырыырга олохсуйа хаалбыт. Арай ытык кырдьаҕастара Миитэрэпээн эрэ хаалан кыһыллар хамандыырдарын көрсөн кэпсэппит, аттарын этэрээккэ биэрбит. Ол үтүөтүн иһин эбитэ дуу, кини кэлин кулаактамматах. Константин Васильевич Ефимов 1928 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр, норуодунай бэйиэт Моисей Ефимов этэринэн Мантылымыанныын бииргэ тутуллан, сууттанан үрдүкү миэрэҕэ уураахтанан ытыллыбыт. Оттон норуодунай бэйиэт аҕата, учуутал Дмитрий Васильевич Ефимов репрессияттан кыраҕыйан чиэски сирдэринэн көһө сылдьан үлэлээбитэ үһү.
Кустук курдук куоһанан…
Георгий Семенович Ефимов 1892 сыллаахха эргэ истиилинэн муус устар 10 күнүгэр (аныгы ааҕыынан муус устар 22 күнүгэр) Россия империятын Саха уобалаһыгар Дьааҥы уокуругун Дьааҥы улууһугар I Дьуһаал нэһилиэгэр саха сэниэ ыалыгар төрөөбүт. Киинэ саас төрөөбүтүнэн, арааһа, Арҕаа Сыһыыга түспүт буолуон сөп. Аҕалара Дьуһаал Сэмэн уолаттарын Пантелеймону уонна Георгийы Верхоянскай куорат 2 кылаастаах норуодунай училищетын бүтэрбиттэрин кэннэ Дьокуускай куоракка салгыы үөрэттэрэ ыыппыт.Кулуба уолаттарын биир дойдулааҕа Бучук атыыһыт дьиэтигэр олохтообут. Мантылыан Дьокуускайга уһаабакка төннүбүт. Кыраайы үөрэтээччи Панкратий Петров суруйарынан, кини хос эһэтэ Иван Петрович Шадрин дьиэ кэргэнэ 1900–1908 сылларга Дьокуускай куорат Полковой уулуссатыгар олорбуттар. Кини таайа Георгий Иванович ахтыытыгар Шадриннар уолаттара бииргэ оонньуур, мэниктиир ыал оҕолорун ортотугар Георгий аата ахтыллар диир. Былыргы Дьокуускайы билээччи, и.н.к. Пантелеймон Петров–Хардыы Бучук атыыһыт дьиэтин билиҥҥи Кулаковскай уонна Аржаков уулуссалара Чернышевскай холбоһор кэрчиктэригэр турбутун ыйар.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба 2016 сыл ахсынньы 1 күнүгэр СӨ культураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирин солбуйааччы Николай Макаровка биэрбит справката Георгий Ефимовка сыһыаннаах үгүс чахчылар чопчута суохтарын ырылхайдык кэрэһилиир. Ол курдук, кинини 1912 сыллаахха Дьокуускайдааҕы реальнай училищены бүтэрбитэ диэн олохсуйбут өйдөбүлбүт бигэргэммэтэ. Саха уобалаһын норуодунай училищеларын инспекторын фондатыгар сытар учуутал Ефимов 1912–1915 сыллардааҕы тус дьыалатыгар кини 1912 сыллаахха Норуоту сырдатыы миниистиэристибэтин начальнай кылаастар учууталларын бэлэмниир Дьокуускайдааҕы 2 сыллаах педагогическай куурустарын, ол иннинэ Дьокуускай куораттааҕы 4 кылаастаах училищены бүтэрбитэ ыйыллыбыт. Ити сыл кини атырдьах ыйынааҕы Романовтар династияларын 300 сылын көрсө Сахалар-туспа урдустар съезтэригэр кыттыбытын туоһулуур докумуон да, хаартыска да архыыпка харалла сыталларын үгүс чинчийээччи билэр.
Кыраайы үөрэтээччи Илья Колосов 2012 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр буолбут Г.С. Ефимов төрөөбүтэ 120 сылыгар анаммыт “төгүрүк остуолга” оҥорбут дакылаатыгар: «Бу кэнниттэн Георгий Семенович ол сыл саҥа тэриллибит Амма улууһун киинин – Абаҕа дэриэбинэтин оскуолатыгар биир-икки сыл учууталынан үлэлээбит. Кини учууталлыыр кэмигэр оскуола 2 кылаастаах буолбут» диэн эппитэ сөптөөҕүн архыып справката чопчулаата. Кэрэхсэбиллээҕэ диэн, ити сыл бэс ыйын 8 күнүгэр, Саха уобалаһын норуодунай училищеларын инспекторын аатыгар Георгий Ефимов төрөөбүт Дьааҥы өрүһүн төрдүгэр баар Хаһааччыйа 1 кылаастаах училищетыгар, суолун ороскуотун уйунар, паегын көрөр буоллахтарына, үлэлиир барар баҕатын биллэрбит уонна, өскөтүн вакансия тахсар түгэнигэр, кинини Верхоянскай 2 кылаастаах училищетыгар сэбиэдиссэйдиир старшай учууталга кандидат быһыытынан ааҕалларыгар көрдөспүт. Бу түгэн Георгий учуутал идэтин баһылаат, төрөөбүт дойдутугар тардыспытын туоһулуур.
Ол быыһыгар Бүлүү уокуругун Хочо улууһун (билиҥҥи Сунтаар сорҕото) училищетыгар анаммыт да ыйга тиийбэт кэминэн, балаҕан 1 күнүттэн Амма улууһун Абаҕа 1 кылаастаах училищетын учуутала буолбут. Сэрэйдэххэ, Хаһааччыйаҕа да, Хочо улууһугар да сатаан барбакка, тиһэҕэр, Амма улууһугар анаммыт буолуон сөп. Эһиилги үөрэх дьылыгар Абаҕа 1 кылаастаах училищетын оҕото элбээн 2 кылаастаммытыгар кини сэбиэдиссэйинэн анаммыт. 1914 сыллаахха икки үөрэх дьыла үлэлээн баран Ефимов учуутал Амматтан Дьокуускайга көһөн киирбит. Куорат 1-гы приходскай оскуолатыгар биир ый кэриҥэ үлэлээт, алтынньыга саҥа аһыллыбыт Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын иһинэн Образцовай оскуолаҕа көһөн (биитэр ол приходской оскуолабыт статуһа уларыйбыта дуу), 1915 сыл бэс ыйын 1-гы күнүгэр диэри, биир үөрэх дьылын устата, Саха уобалаһын киинигэр учууталлаабыт.
Онон бу Национальнай архыыптан көстүбүт саҥа чахчылар Георгий Ефимов педагог быһыытынан үлэтин сырдаталларын сэргэ, кинини 1913 сыллаахтан Томскай императорскай университет юридическай факультетыгар үөрэнэ киирбит диирбит сыыһалааҕын бигэргэтэллэр. Оччоҕо кини хаһан Томскай тиийэн уонна ханнык үөрэх кыһатыгар үөрэммитэй?
Бу «ханнык үөрэх кыһатыгар» диэн этиигэ болҕомтону уурарбыт тоҕоостоох. Кыраайы үөрэтээччи Панкратий Петров 2013 сыллаахха архыып фондатыттан Ефимовка сыһыаннаах олус кэрэхсэбиллээх докумуону булбутун туһунан биллэрбитэ.
Бу докумуон кэрэһилииринэн, 1918 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр Георгий Ефимов Саха уобалаһынааҕы земскай управа бэрэссэдээтэлэ Василий Никифоров–Күлүмнүүргэ Томскай куораттан сайабылыанньа суруйан ыыппыт эбит.
Онно кини Томскайдааҕы реформированнай учительскай институт словеснай-историческай салаатын бүтэрээри сылдьарын этэн туран, дойдутугар үлэ миэстэтэ баарын-суоҕун сураспыт. Петров суруйарынан: «Үлэ миэстэтэ көһүннэр төрөөбүт дойдубар туһалаах үлэһит буолуом этэ диэн бигэ санаалааҕын биллэрбит». Аны көрдөһүүтэ туолбат түгэнигэр үлэлии сылдьар Томскайдааҕы мусульманскай учуутал семинариятыгар салгыы хааларыгар тиийэрин бэлиэтээбитэ Ефимов олоҕун өссө биир биллэ илик өрүтэ буолар. Кыраайы үөрэтээччи салгыы: «Бу докумуон Томскай куораттан биир ыйынан айаннаан кэлэн Саха уобалаһын Земскай Управатыгар ахсынньы ый 16 күнүгэр № 2228 киирэр докумуоннарга бэлиэтэммит» диир. Ол эбэтэр үөрэҕин 1919 сыллаахха бүтэриэхтээх эбит…
Дьэ, оттон Томскай университетыгар Георгий Ефимов дьиҥ чахчы үөрэммитин кэрэһилиир тус дьыалатын соц.н.д. Ульяна Винокурова Томскай судаарыстыбаннай университетын архыыбыттан булбутун туһунан «Правовой путь Георгия Семеновича Ефимова» ыстатыйатыгар: «В архиве хранится также и студенческая книжка Георгия Семеновича Ефимова, поступившего в университет 26 октября 1917 г.», – диэн суруйар. Ол эбэтэр, кини Томскай куоракка Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн тиийбит уонна Ульяна Винокурова, Панкратий Петров үлэлэриттэн сиэттэрдэххэ, бастаан Томскайдааҕы 2 сыллаах учуутал институт словеснай-историческай салаатыгар үөрэнэн иһэн, “императорскай” диэн самалыга ылыллыбыт Томскай университетын юридическэй факультетыгар “көҥүл истээччинэн” (вольнослушатель) киирбит.
Бу кэмҥэ Георгий Ефимов Томскайга үөрэнэр Саха сирин устудьуоннарын түмсүүтүн салайбыта, дойду интеллигенциятын түмпүт, реакционердар уонна социалистар ортолоругар турар Россия конституционнай демократтарын партияларын (кадеттар) чилиэнэ буолбута диэн чинчийээччилэр бэлиэтииллэр. Томскайга үөрэнэр Саха сирин ыччаттарын түмсүүтүн туһунан Платон Ойуунускай Дьокуускайга баар доҕотторугар анаан 1917 сыл балаҕан ыйын 21 күнүгэр суруйбут суругар: «Мы, якутская молодежь в г. Томске, в центре главного научного образования Сибири, горя желанием принести пользу своему родному краю и народу, сочли своим долгом объединиться между собою и организовать национальный якутский центральный кружок, и работать во благо родного края…» диэн эппит («Дорогой Максим, у нас есть будущее, счастливое и мирное…», хомуйан оҥордо В.Н. Протодьяконов, Дьокуускай, 2013). Эмиэ ити кинигэҕэ Максим Аммосовка анаммыт сурукка биир дойдулаахтар түмсүүлэрэ бырабылыанньалааҕа ахтыллар. Манна даҕатан аҕыннахха, Ойуунускай эмиэ ити кэмҥэ учуутал институтун словеснай-историческай салаатыгар үөрэммитинэн Ефимовтыын алтыспыттарыгар мөккүөр суох. Кини биир суругар Георгийы толору аатын суруйан туран икки саха туохтан кыыһырсыбыттарын Аммосовка быктарбыт…
Аны норуодунай бэйиэт Моисей Ефимов аймахтарын туһунан ахтыытыгар: «Георгий 1916 сыллаахха Томскай университетын юридическай факультетын бүтэрэн, Сахатын сиригэр эргиллэн кэлбит уонна төрөөбүт Дьааҥытыгар кэлэн барбыт. Сырдык, сытыы сирэйдээх-харахтаах, килбэчигэс фуражкалаах, көмүс тимэхтэрдээх мундирдаах эдэр киһи оҕонньоттору мунньан өр да өр сэлэһэрэ үһү. Ол дьыл аҕалара Дьуһаал Сэмэн күн сириттэн күрэммит кэмэ эбит. Убайынаан Мантылымыанныын ийэлэрин Мааппа эмээхсин сорудаҕынан атынан Бытантай эҥэр олорор урууларын, сүөһүнү-аты тутан олорор үлэһиттэрин баран билсэн кэлбиттэрэ үһү. Бу Георгий дойдутугар бүтэһик сырыыта буолбута» диэн сэһэргээбит. Манна улуус былыргытын билээччи Михаил Осипов Георгий аҕата Дьуһаал Сэмэн 1917 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүгэр өлбүт диэн ыйарын болҕомтоҕо ылабыт. Бу үһүйээни быһаарарга хайа эрэ өттүнэн көмөлөһүөн сөптөөх чахчынан Ульяна Винокурова: «По каким-то семейным обстоятельствам он прерывал свою учебу и восстановился на третий семестр в 1918 года» диэн бэлиэтээбитэ буолар.
Онон 1915 сыл ортотуттан учууталыттан тохтуоҕуттан 1917 сыл икки аҥарыгар Томскайга үөрэххэ тиийиэр диэри Георгий Ефимов ханна сыдьыбыта, тугу гыммыта чопчуламмакка история “үрүҥ бээтинэтин” быһыытынан хаалла. Итиэннэ, саҥа чахчыларга сигэннэххэ, кини үрдүкү юридическэй үөрэҕин толору бүтэрбэтэх буолуон сөп. Ол оннугар үрдүкү педагогическай үөрэхтэммитэ чопчуланна.
Автономия ааттаммат «аҕата»
Кыраайы үөрэтээччи Панкратий Петров булбут докумуонугар олоҕуран сэрэйдэххэ, Георгий Ефимов төрөөбүт Сахатын сиригэр 1919 сыл сайыныгар Томскайдааҕы 2 сыллаах учуутал институтун словеснай-историческай салаатын бүтэрэн эргиллибит бадахтаах. Оччоҕо кинини “земствоҕа үлэлээбитэ” диэн этии, төһө да бигэргэтэр докумуон көстө илигин иһин, сиэрдээх буолуон сөп. «Саха федералистарын үлэһит сойуустара» партияны кытта ситимэ эмиэ бу эрэ кэми кытта сыһыаннаах.
Кадет, федералист дэммит Ефимов 1919 сыл ахсынньы 15 күнэ үүнэр түүнүгэр буолбут өрө туруу түмүгүнэн Дьокуускайга сэбиэскэй былаас олохтоноругар ханна баара, тугу гыммыта биллибэт. Арай «Борьба за установление и упрочение советской власти в Якутии» диэн докумуоннар хомуурунньуктарын иккис чааһын маҥнайгы кинигэтигэр ахтылларынан, 1920 сыллаахха бэс ыйын 12 күнүгэр буолбут нэһилиэк өрөбөлүүссүйэлиир кэмитиэтин (ревком) үлэһиттэрин бэлэмниир куурус аһыллыытыгар Саха оройуонун өрөбөлүүссүйэлиир кэмитиэтин норуот үөрэҕириитигэр салаатын сэбиэдиссэйин быһыытынан, Максим Аммосов, Платон Ойуунускай кэннилэриттэн үһүс киһинэн эҕэрдэ тылы эппит. СӨ Национальнай архыыбын ыспыраапкатыттан көрдөххө, ити сыл кулун тутар 15 күнүттэн Саха оройуонун (оччолорго Саха сирин административнай статуһа намтаан уобаластан Иркутскай оройуонугар эрэ кубулуйбут – Г.А.) норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммытын от ыйын 7 күнүгэр Саха оройуонун ревкома бигэргэппит. Атырдьах ыйын 21 күнүгэр бу дуоһунаһыттан тохтоппуттар. Бастаан ити дьыл атырдьах ыйыгар арыллыбыт онно суох “Оруоһун саагыбарыгар” кыбыллыбыт буоллаҕа дии санаабытым да, атырдьах ыйын 26 күнүгэр ревком юридическай салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. Бу чахчылар Георгий Ефимов саҥа тэриллибит сэбиэскэй былаас биир тутаах үлэһитэ буолбутун кэрэһилииллэр.Онуоха, 1917-1918 сылларга Томскайдааҕы учуутал институтун эмиэ словеснай-историческай салаатыгар бииргэ үөрэммит, бука, 1914-1915 сылларга Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятыгар Ефимов үлэлиэҕиттэн, Слепцов семинаристыаҕыттан ыла билсибит киһитэ, сэбиэскэй былааһы Саха сиригэр олохтоспут салайааччы Платон Алексеевич Слепцов-Ойуунускай оруоллааҕа чахчы.
Национальнай архыып ыспыраапкатыгар ревком 1920 сыл балаҕан ыйын 24 күнүнээҕи бирикээһигэр Ефимов Москваҕа командировкаҕа ыытыллыбыта ахтыллыбыт. Ити дьыл Саха күбүөрүнэтээҕи өрөбөлүүссүйэлиир кэмитиэтэ (губревком) алтынньы 16 күнүгэр Бүтүн Россиятааҕы Сэбиэттэр 8-с съезтэригэр Россия коммунистическай партиятын (бассабыыктар) Саха күбүөрүнэтээҕи бүрүөтүн уурааҕынан талыллыбыт боломуочунайдарга: Владимир Виленскэйгэ, Степан Аржаковка уонна Георгий Ефимовка мандат ыытарга бигэргэппит. Ол аата сэрэх эрдэтээҥҥи үлэлэргэ ити съезкэ делегат 1921 сыл бүтүүтэ буолбута дэнэрэ дьиҥнээххэ сөп түбэспэт.
Аны ити сыл алтынньы 26 күнүгэр Ефимов губревком юридическэй салаатын уопсай уонна административнай-хаһаайыстыбаннай подотделын сэбиэдиссэйэ дэммит. Сэтинньи 13 күнүгэр Омскай куораттан Максим Кирович Аммосовка анаммыт телеграммаҕа Сибиир өрөбөлүүссүйэлиир кэмитиэтин (Сибревком) национальнай дьыалаларыгар салаатын (Сибнац) иһинэн Саха подотдела тэриллэринэн онно сэбиэдиссэйинэн, Емельян Ярославскай этиитинэн, Георгий Ефимов анаммыт. Харда телеграммаҕа Дьокуускайтан кинини Бүтүн Россиятааҕы Сэбиэттэр 8-с съезтэригэр Москваҕа барарга эппиттэр. Ол эбэтэр, 1920 сыл сэтинньитигэр кини Омскайга баар буолуон сөп.
Эрдэ ааттаммыт «Борьба за установление и упрочение советской власти в Якутии» докумуоннар хомуруунньуктарын көрдөххө, 1921 сыллаахха олунньу 26 күнүгэр Новосибирскай куоракка Саха күбүөрүнэтин делегацията Сибнацка мунньахтаабыт. Делегация састаабыгар Платон Слепцов-Ойуунускай, Егор (Георгий – Г.А.) Ефимов, Роман Оросин, Исидор Иванов (Барахов), Иннокентий (Афанасий – Г.А.) Давыдов бааллар эбит. Мунньах түмүгүнэн Сибнац сэбиэдиссэйэ Освальд Юрьевич Плич Саха күбүөрүнэтин салайарга олохтоох омуктар уратыларын аахсан сыһыаннаһар ордугун уонна саха интеллигенциятын сэбиэскэй былааһы тутууга чугаһатар наадалааҕын туһунан резолюцияҕа илии баттаабыт. Бу резолюция 1920 сыл атырдьах ыйыгар чека үлэһиттэрэ арыйбыт, кэлин олоҕо суоҕа дакаастаммыт «Оруоһун саагыбарын» кэнниттэн үөскээбит уустук быһыыны-майгыны сымнатар, көскө утаарыллыбыт, үтүргэҥҥэ түбэспит саха интеллигенциятын быыһыыр тосхоллооҕо. Ол эрээри, бу докумуону самнарардыы, сити кэмҥэ аны үгүс саха үөрэхтээҕин саа уоһугар туруорбут, эмиэ онно суох «Олунньутааҕы саагыбар» «арыллыбыта»…
Георгий Ефимов соҕурууттан Дьокуускайга хаһан уонна өссө ханан эргийэн кэлбитэ биллибэт. Кэлин ВЯОНУ чилиэнэ буолбут Андрей Андреевич Новгородов убайыгар лингвист-учуонай 1921 сыл бэс ыйын 21 күнүнээҕи суругар «Ефимов пока живет, видно в Иркутске» диэн ахтыыта баар. Национальнай архыып справкатыгар атырдьах ыйын 27 күнүгэр кини Саха губревкомун чилиэнэ буолара ахтыллыбыт уонна балаҕан ыйын 3 күнүгэр хаттаан Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт.
Өссө биир кэрэхсэбиллээх чахчынан, «М.К. Аммосов. Неизвестные страницы жизни и деятельности» диэн докумуоннар хомуурунньуктарыгар киирбит Максим Аммосов ити сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр Ефимовка аадырыстаабыт суруга буолар. Ол сурук кэлин уларыйан Аржаковка туһуламмыт. Бу сурукка: «Под Вашим председательством при Якутсекции организуется комиссия по выработке проектов Конституции ЯАССР и ее внутренне-административного устройства (районирования). В составе членов т.т. Ефимов Г.С. (первоначально написано “Аржакова Ст.”) и Донского. Якутсекция просит вас созвать названную комиссию и приступить к работе» диэн этиллэр. Архыып справкатыттан көрдөххө ол П.А. Ойуунускай бэрэссэдээтэллээх, С.М. Аржаков, С.Н. Донской I, Г.С. Ефимов уонна Л.М. Тверской чилиэннэрдээх Саха АССР Конституциятын, Үлэһиттэр бырааптарын уонна эбээһинэстэрин декларациятын оҥорор уонна кыраныыссатын чуолкайдыыр хамыыһыйа алтынньы 14 күнүгэр тэриллибит. Кыраайы үөрэтээччи Илья Колосов архыыптан устубут хамыыһыйа боротокуолларыттан, атын да докумуоннарыттан көрдөххө, Ефимов бары кэриэтэ мунньахтарга кыттыбыт, илии баттаспыт. Аны оруобуна биир ыйынан, сэтинньи 14 күнүгэр Саха АССР территориятын административнай-экономическай оройуоннуур хамыыһыйа эбии тэриллибитигэр П.А. Ойуунускай, Г.С. Ефимов, С.В. (Ф. – Г.А.) Гоголев, С.Н. Донской I, А.А. Семенов киирбиттэр.
Алтынньы 3-8 күннэригэр буолбут Саха күбүөрүнэтин уезтарын уонна волостарын ревкомнарын I съеһин үлэтигэр партията суохтар фракцияларын лидерин быһыытынан Георгий Ефимов көхтөөхтүк кыттыбыт. Ол курдук, алтынньы 4 күнүгэр көрүллүбүт автономия боппуоһугар, үөһэ ахтыллыбыт докумуоннар хомуурунньуктарыгар киирбит съезд боротокуола кэрэһилииринэн, Ефимов: «беспартийная фракция в принципе (хараардыы миэнэ – Г.А.) принимает якутскую автономию, как социалистическую советскую республику, принятую Компартией», – диэн тоһоҕолоон бэлиэтээбит. Итиэннэ, быстах кэмнээх кыраайдааҕы ревком чилиэннэрин сэттэ киһиэхэ диэри элбэтэргэ уонна үс партията суох чилиэни киллэрэргэ туруорсубут. Бу съезд үөрэххэ уонна интеллигенцияҕа сыһыаннаах боппуруостары көрбүтүгэр кини эмиэ көхтөөхтүк кыттыбытын сабаҕалыахха сөп.
Оччотооҕу докумуоннар кэрэһилииллэринэн, Саха Автономнай Сэбиэскэй Социалистическай Өрөспүүбүлүкэтин барыла алтынньы бүтэһигэр оҥоһуллан бүппүт. Киин былааска бу боппуруоһу туруосарга РКП (б) күбүөрүөнэтээҕи бүрүөтүн Саха секциятын сэбиэдиссэйэ, Бүтүн Россиятааҕы киин ситэриилээх кэмитиэт (ВЦИК) чилиэнэ Максим Аммосов командировкаламмыт. Кэккэ чинчийээччилэр Аммосовы кытта бүтүн үлэлиир бөлөҕү (ол иһигэр Ефимовы) тэрийэн ыыппыт буолуохтарын сөп диэн сабаҕалыыллар. Ол эрээри, Максим Аммосов бу барыытыгар Георгий Ефимов барсыбатах эбит.
Ону Национальнай архыып ыспыраапката туоһулуур: 1921 ахсынньы 19 күнүгэр РКП (б) күбүөрүнэтээҕи бүрүөтүн президиума Губревком Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйэ Ефимов уоппуска көрдүүр боппуруоһун көрбүттэр уонна: “Ввиду болезни Ефимова освободить его от обязанностей члена Губревкома по наробразу, дать тов. Ефимову двухмесячный отпуск” диэн уураахтаабыттар. Сарсыҥҥытыгар, ахсынньы 20 күнүгэр, губревком бирикээһинэн, Георгий Ефимов Саха күбүөрүнэтин өрөбөлүүссүйэлиир кэмитиэтин чилиэниттэн уонна Норуот үөрэҕириитин салаатын сэбиэдиссэйиттэн, ыалдьарынан сибээстээн бэйэтэ биэрбит сайабылыанньатыгар олоҕуран, тохтообут…
Санатар буоллахха, бу кэмҥэ Саха сиригэр гражданскай сэрии кутаата күүдэпчилэнэн эрэрэ. Кэлин историктар “триумвират” диэн сүрэхтээбит үс кэлии салайааччы, партия губбюротун сэкирэтээрэ Георгий Иванович Лебедев, күбүөрүнэ чрезвычайнай хамыыһыйатын (губчека) бэрэссэдээтэлэ Андрей Васильевич Агеев, өрөбөлүүссүйэлии трибуналын (ревтрибунал) бэрэссэдээтэлэ Алексей Георгиевич Козлов диэн дьон, киин Россияҕа хайыы-үйэ тохтообут “байыаннай коммунизм” хабыр политикатынан баалкылыы, олохтоох партийнай каадырдары хам баттыы, саха интеллигенциятын сойуолаһа, автономия тэриллиитин утарылаһа олороллоро. Дэлэҕэ “Ааспыт күннэр-дьыллар” ахтыытыгар оччотооҕу ситэриилээх былаас муҥур баһылыга – губревком бэрэссэдээтэлэ Платон Ойуунускай, илиим-атаҕым баайыллан олорбутум диэ дуо… Онон Ефимов даҕаны үлэтиттэн тохтооһуна ол сытыы киирсиилэр уонна сойуолаһыылар соттуктара да буолуон сөбүн сэрэйиэх кэриҥнээхпит.
Оттон автономия боппуруоһа, РСФСР Национальностар дьыалаларыгар наркома Иосиф Сталин ВЦИК чилиэнэ Максим Аммосовы приемнаабытын эрэ кэннэ, 1922 сыл тохсунньу ортотугар эрэ, хамсаабыта. Бу хайысханы анаан үөрэппит и.н.к. Гавриил Макаров суруйарынан, ити суолталаах көрсүһүү кэнниттэн, тохсунньу 21 күнүгэр Киин кэмитиэт Политбюрота Саха АССР тэриллиитин боппуруоһун быһаарарга Бүтүн Россиятааҕы киин ситэриилээх кэмитиэт Президиумугар сорудахтаабыт.
Бу ахтыллыбыт докумуоннартан көрдөххө, автономия боппуруоһун көтөхпүт Сибнац иһинэн Саха подотделын, Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтин тэриллиитигэр быһаччы сыһыаннаах икки хамыыһыйа үлэтигэр көхтөөх кыттыыта, Саха күбүөрүнэтин уезтарын уонна волостарын ревкомнарын I съеһин үлэтигэр партията суохтар фракцияларын лидерин быһыытынан тыл этиитэ Дьааҥыттан төрүттээх саха чулуу ыччата Георгий Ефимов судаарыстыбаннаспыт акылаатын түһэриигэ суолталаах оруолу ылбытын туоһулуур. Онно кини оччотооҕу Саха сирин салалтатыгар киирбит соҕотох кэриэтэ юридическэй бэлэмнээх үлэһит буоларын, патриоттуу бигэ санаатын эптэххэ, саха омук судаарыстыбаннай тэриллиитин – Саха АССР төрүттэспит Платон Ойуунускайы, Максим Аммосовы, Исидор Бараховы, Степан Аржакову кытта тэҥҥэ ааттаныахтаах судаарыстыбаннай, политическай деятель буоларын бигэргэтэр.
Бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын баһылыга
Саха автономнай өрөспүүбүлүкэтэ тэриллэр туруулаһыытыгар кырата суох өҥөлөөх сэбиэскэй былаас бөдөҥ үлэһитэ Георгий Ефимов хайдах бастаанньыстар кэккэлэригэр баар буолан хаалбыта история биир таайылла илик таабырына, үрүҥ бээтинэтэ буолар. Бу бэлиэ киһи кыһыллартан үрүҥнэр кытылларыгар тиксиитэ кини тус бэйэтин олоҕун үөрэтиигэ эрэ буолбакка, Саха сиринээҕи гражданскай сэрии, судаарыстыбаннас историятын үөрэтиигэ эмиэ суолталаах. Манна арай и.н.к. Гавриил Макаров «Северо-Восток России (Якутия, Охотское побережье и Чукотка) в 1921-1922 гг.» диэн монографиятыгар суруктарынан Ефимов доҕотторугар чекистэр балыллан хаайыыга сытар дьону хабырдык кырбыылларын, таһыйалларын уонна ыталларын илэ хараҕынан көрбүтүн туһунан ахтыбыт.
Учуонай Макаров кинини 1921 сыл ахсынньытыгар Чурапчыга күрээбит диэн чопчу ыйар. Ол эрээри, бу боппуруоска атын сабаҕалааһыннар эмиэ бааллар. Холобура, народнай поэт Моисей Ефимов кыраайы үөрэтээччи Илья Колосовка сэһэргээбитинэн: «Г.С. Ефимов 1922 сыл саҥатын эргин Кииҥҥэ автономияны туруорсубут делегацияҕа сылдьан баран төннөн иһэн тоҕо эрэ туораан, Чурапчылаан хаалбыт». Колосов сабаҕалааһынынан, кини тохсунньу 21 күнүнээҕи Политбюро Саха АССР тэрийэргэ быһаарыытын кэннэ дойдулаабыт буолуон сөп. Онон Наркомнац хамыыһыйатыгар үлэлэспит Максим Аммосовы, Георгий Колесовы, Кузьма Гавриловы, Семен Новгородовы кытта аата ааттамматах…
Сити курдук Георгий Ефимов кулун тутар 2 күнүгэр Чурапчыга баар буолан хаалбыта уонна сэбиэскэй былаастан босхоломмут Саха уобалаһынааҕы съезд бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта биллэр. Бу киэҥ ыҥырыылаах съезд делегаттарын куоластааһынынынан, Быстах кэмнээх Саха уобалаһынааҕы норуот управлениета (Временное Якутское областное народное управление – ВЯОНУ) диэн ааттаммыт, Саха национальнай судаарыстыбаннай тэриллиитин бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Бу холбоһук улахан идеологията суох “стихийнэй” өрө турааччылары түмэр политическай күүһүнэн буолбута уонна, кэккэ чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, Саха АССР тэриллиитин түргэтэтиигэ улахан оруолу ылбыта.
Ол курдук, эрдэ автономия боппуруостарынан күүскэ дьарыктаммыт, губревком урукку чилиэнэ, үрдүк үөрэхтээх Георгий Ефимов үрүҥнэргэ холбоһуута бастаанньа тэнийиитигэр улаханнык дьайбытын туһунан и.н.к. Гавриил Макаров үөһэ ахтыллыбыт монографиятыгар тоһоҕолоон бэлиэтиир. Кинини тула Афанасий Иннокентьевич Говоров-Ленскэй, Иван Федорович Афанасьев, Матвей Матвеевич Сивцев-Маппыайабыс, Михаил Дмитриевич Азаров, Константин Васильевич Ксенофонтов, Василий Иванович Софронов, Петр Иванович Оросин-Хайыкы, Михаил Петрович Слепцов-Отоороп, Андрей Андреевич Новгородов, Афанасий Петрович Рязанскай, Степан Николаевич Черемкин, Василий Иннокентьевич Новгородов–Чинэкэ курдук саха үөрэхтээхтэрэ түмсэн, Саха сиринээҕи маҥнайгы демократическай төрүккэ олоҕурбут, быыбарынан талыллыбыт, кыһыллартан босхоломмут сирдэргэ улуус, нэһилиэк таһымнаах алын сүһүөх структуралаах, үбү-харчыны түмэр, тыырар, идеологиянан дьарыктанар салаалардаах, норуодунай армиялаах, сууттаах, устааптаах бырабыыталыстыбаны тэрийбиттэр.
Учуонайдар и.н.к. Гавриил Макаров, и.н.к. Владимир Пестерев монографияларыттан көрдөххө бу ВЯОНУ сыл кэриҥэ, билиҥҥи киин улуустар, Дьааҥы, Абый, Өймөкөөн, Уус Маайа сирдэрин, Охотскай байҕал кытылыгар диэри хабан, үлэлээбит.
Кыһыллартан бастаанньыстар лааҕырдарыгар тиийбит Георгий Ефимов ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин быһыытынан тугу, хайдах үлэлээбитэй? Бу национальнай судаарыстыбаннай тэриллии үлэтин кэрэһилиир докумуоннар, ахтыылар да аҕыйахтар эрээри, кини туох өйдөөх-санаалаах баһылык эбитин син торумнуохха сөп. Холобура, и.н.к. Владимир Пестерев «Гражданская война на Севере-востоке России и антикоммунистические выступления в Якутии (1918-1930 гг.)» диэн монографиятыгар киирбит «Обращение ВЯОНУ гражданам Якутской области» диэн докумуоҥҥа Чурапчытааҕы бырабыыталыстыба сепаратистыы идеята суоҕун, демократическай төрүөккэ олоҕурарын, элбэх партиялаах тиһиги олохтуур сыаллааҕын, бассабыыктары судаарыстыбаннай буруйдаахтар курдук сыаналыырын ыйбыт: «Народная власть в Якутской области должна бороться с большевиками за восстановление Родины в контакте с другими антибольшевисткими Областными правительствами».
Итини сэргэ ВЯОНУ-тын кытта сыһыаннаах икки түгэҥҥэ тохтуохха сөп. Бастакыта, кулун тутар 17 күнүгэр алын хамаандалыыр састаап кэккэтин хаҥатар инниттэн саха үөрэхтээх дьонуттан сүүмэрдээн учебнай хамаанданы тэрийии. Иккиһэ, Приамурскай земскэй кыраай баһылыга генерал Михаил Константинович Дитерихскэ туттарбыт суругар Саха уобалаһыттан быһан ылыллыбыт Айаан пордун эҥэринээҕи сири, Новой Устье аттынааҕы балыктаах түөлбэни ВЯОНУ бас билиитигэр биэрэргэ, Охотскай байҕал атын портарыгар көҥүл экономическай зонаны арыйарга этии киллэрии. Бу Георгий Ефимов быһаччы кыттыгастаах икки дьаһала кинини дириҥ уонна олохтоох судаарыстыбанньык толкуйдааҕын кэрэһилииллэр.
ВЯОНУ бэрэссэдээтэлин 1922 сыл кулун тутар ыйыгар Чөркөөххө көрсүбүт саха үөрэхтээҕэ Александр Николаевич Харитонов диэн киһи “Икки үйэ” диэн ахтыытыгар Георгий Ефимов: «Эйиигин кытта өстөөх быһыылаах, ол киһи үҥсэр. Ону мин эһигини кытта тупсуһуннараары ыҥыттардым, билигин саха үөрэхтээхтэрэ биир санаалаах, эйэлээх буолуохтаахпыт. Онон ол бу урукку өскүтүн хаалларан, бүтүн норуоккут иннигэр туран, эйэлээхтик үлэлииргитигэр көрдөһөбүн», – диэбит тылларыгар норуотун сомоҕолоһуннара сатыыра, дьон үҥсэр-харсар кыыбаҕатын сөбүлээбэтэ, көнөтүк кэпсэтэрэ көстөр.
Муус устар 6 күнүгэр Охотскайга баар дьоппуоннар араадьыйаларынан ВЯОНУ чилиэннэрэ Ефимов, Яковлев, Слепцов, Говоров, Рязанскай, Ксенофонтов ааттарыттан “аан дойду бары улуу державаларыгар” бассабыыктары утары охсуһууга саха норуотугар көмөлөһөргө ыҥырбыттарын туһунан и.н.д. Виктор Демидов «Октябрь и национальный вопрос в Сибири 1917-1923» диэн монографиятыгар суруйбут. Историктар Макаров, Пестерев суруйалларынан, ыам ыйын 4-10 күннэригэр Чурапчыга бастаанньыстар иккис съезтэрэ буолбут. Бу съезд үлэтин-хамнаһын сиһилиир докумуон билигин көстө илик эрээри, ВЯОНУ састааба уларыйбыт. Ол иһигэр солбуйааччытынан Говоров-Ленскэй оннугар Күлүмнүүр күтүөтэ Иван Федорович Афанасьев талыллыбыт. Георгий Ефимов съезд кэннэ ВЯОНУ оһуобай делегациятын салайан Уһук Илин үрүҥнэриттэн көмө көрдөһө диэн Айаан суолунан илин түспүт. Бэрэссэдээтэлинэн, “баҕа өттүнэн” диэн быһаарыылаах, солбуйааччыта Иван Афанасьев буолбут.
ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ Георгий Ефимов салайар делегацията бэс ыйыгар Охотскай байҕалга баар Айаан пордуттан айаҥҥа турбут. Саха үөрэхтээҕэ Петр Дмитриевич Яковлев кэлин доппуруоска көрдөрбүтүнэн, үс киһи Ефимов, Яковлев уонна атыыһыт Павел Семенович Федоров Владивостокка кииннээх Приамурскай бырабыыталыстыбаны кытта кэпсэтии ыыта барбыттар (ю.н.д. Т.С. Иванова «Из истории политических репрессий в Якутии (конец 20-х – начало 30-е гг.)», Новосибирскай, 1998). Оттон Сибиир уобаластааҕы думатын осведемительнай салаатын үлэһитин быһыытынан Пепеляевы кытта Саха сиригэр кэлсибит Герасим Павлович Грачев диэн киһи «Сибирский архив» диэн 1929 сыллаахха Прага куоракка бэчээттэммит сурунаал 1-гы нүөмэригэр тахсыбыт «Якутский поход генерала Пепеляева» диэн ахтыытыгар суруйарынан Ефимов Владивостокка ВЯОНУ чилиэнэ Афанасьевы уонна сэкирэтээрин кытта кэлбит.
«Борьба за установление и упрочение советской власти в Якутии» диэн докумуоннар хомуурунньуктарын иккис чааһын иккис кинигэтиттэн көрдөххө, Ефимов делегацията балаҕан ыйын 13 күнүгэр Владивостокка баар эбит уонна оччолорго бырааттыы Меркуловтартан былааһы саҥа ылбыт Приамурскай земскэй кыраай баһылыга генерал Михаил Дитерихскэ ВЯОНУ аатыттан официальнай сурук түһэрбит. Бу докумуоҥҥа: «Одной из основных причин, не позволяющих успешно бороться антибольшевистским правовым группировкам Российской державы с Советской властью, является их экономическая необеспеченность» диэн этии Ефимов ааҕан-суоттаан көрүүтүн түмүгэ буолуон сөп. Уопсайынан, бу докумуоҥҥа экономика боппуруоһа күүскэ таарыйыллар – эргиэн сайдыытын сэбиэскэй былааһы утары киирсии ситиһиитин төрдүнэн аахпыттар.
Дитерихс балаҕан ыйын 17 күнүгэр таһаарбыт ыйааҕынан Приамурскай земскэй кыраай Саха сирин: «Якутская область является неделимой частью Российского государства, в то же время в силу административного, территориального подразделения Российской империи объявляет Якутскую область самостоятельно управляющейся областной единицей Российской земли и сообщает, что якутская правовая власть – Временное Якутское Областное Народное Управление – передает всю полноту власти Якутскому Областному Земскому Собранию» диэн билиммит эрээри, делегация экономическай туруорсууларыгар туһааннаах харданы биэрбэтэх. История хаамыыта кэрэһилииринэн, Владивосток үрүҥ бырабыыталыстыбата сэбиэскэй былааһы утары өрө турбут сахалары сэрии сэбинэн хааччыйар, аармыйанан көмөлөһөр да кыаҕа суох, бэйэтэ да эстэр туруктаах олорор буолан биэрбитэ.
Сэбиэскэй кэм историктара Ефимов Колчак армиятын генерал-лейтенана Анатолий Пепеляевы Саха сиригэр ыҥыран аҕалбыта диэн бигэргэттэллэрэ эрээри, билиҥҥи чинчийээччилэр кинилэр аасыһан хаалбыттарын бэлиэтииллэр. Бу боппуруоска эрдэ ахтыллар Герасим Грачевка: «В личной беседе с Ефимовым я узнал, что народ Якутской области действительно восстал поголовно, включая женщин, которые немалую роль играли в разведке. Что город Якутск окружен партизанами, и что помощь восставшим необходима и скорая, в противном случае, красные войска из Иркутска придут раньше этой помощи, усилят гарнизон Якутска и разовьют более мощные операции по области. Из слов Ефимова я узнал также, что действия П.А. Куликовского ему не нравятся, так как он, Куликовский, не имел права давать согласия на присоединение Якутской области к Приморью; его на то никто не уполномачивал. С генералом Пепеляевым Ефимову не удалось переговорить, за скоростью его отъезда с Куликовским» диэн быһаарыыта чопчулуур хоруйу биэрэр. Ол курдук, эрдэ кэлбит Петр Александрович Куликовскай тус амбициятыгар оҕустаран оонньообут оонньуутун түмүгэр Ефимов уонна Пепеляев Владивостокка кыайан көрсүбэтэхтэр. Бу түмүгэр ВЯОНУ Сибиирдээҕи добровольческай дружинаҕа сыстыбатах уонна ас-таҥас, көлө өттүнэн сөптөөх көмөнү оҥорбокко куотуна сылдьыбыт. Ол күлүгэ Хотугу этэрээт хамандыыра Петр Оросин, ВЯОНУ чилиэнэ Афанасий Говоров 1923 сыл саҥатынааҕы ылбат-биэрбэт дьаайыыларыгар да көстөр. Герасим Грачев ахтыытыгар албан ааттаах генерал Пепеляев Саха сиригэр хотторуутун сүрүн биричиинэтинэн Ефимовтыын көрсөн ВЯОНУ өйөбүлүн ылбатаҕар сытар диэн быһаарбыт.
Аны генерал Вишневскэй иккис бөлөҕүн кытта Ефимов сэкирэтээрин анал суруктаан Айааҥҥа ыыппыт. Ол сурук ис хоһоонун туһунан Грачев: «…он и член Областного Управления Афанасьев предлагали Областному Управлению кооптировать генерала Пепеляева в качестве члена Областного Управления, возложив на него заведывание военными делами и избрать его командующим войсками» диэн бэлиэтээбит. Ол эрээри, ВЯОНУ Охотскайга баар чилиэннэрэ бэйэлэрин кэккэлэригэр Пепеляевы ылбатахтарыттан сылыктаатахха, гуманистыы көрүүлээх политик Георгий Ефимов суруксутун кытта иккис атын илдьити ыыппыт эмиэ буолуон сөп…
«Дьээ-буо» диир дьикти кытай…
1922 сыл бэс ыйыгар Айаантан Владивостокка Приамурскай земскэй кыраайтан көмө көрдөһө аттаныаҕыттан ыла кыһылларга губревком чилиэнинэн үлэлээбит, бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын салайбыт Георгий Ефимов төрөөбүт, тапталлаах Сахатын сиригэр эргиллибэтэҕэ.
Багдарыын Сүлбэ «В.И. Новгородов-Чинэкэ туһунан» («Ааспат-арахпат сырҕан баас», 2000) диэн ыстатыйатыгар Георгий Ефимов эмиграцияҕа олоҕун саҕаланыытын туһунан кини биир дойдулааҕа Василий Иннокентьевич Новгородов-Чинэкэ 1927 сыллаахха доппуруоска кэпсээбит чахчылара бааллар. Ол курдук, кини 1922 сыл күһүнүгэр Охотскайтан пароходунан кэлэн Япония кытылыгар тиксээри хаайтара сыттаҕына, Хакодати куораттан Ефимов кэлэн бэрик биэрэн Сахалинынан эргитэн аҕалаары гыммыта табыллыбатах. Суругунан Ефимов Чинэкэни кэпсэтэн Айааҥҥа ВЯОНУ-тыгар илдьиттээх бакыаты тириэрт диэн, хаайтарбыт, быстарбыт киһини, тылыгар киллэрбит. Бу сурукка Ефимов сахалыы тылынан Сибиир областниктарын лидерэ Сазоновы кытта көмө оҥотторорго кэпсэтэ, сэрии сэбинэн хааччыйыах буолан баран сыанатыгар балыйсар дьоппуон фирматын кытта сууттаһа сылдьалларын кэпсээбит. Ол эрээри, харчы көстүбэккэ Чинэкэ төннүбэтэх. Балайда тута түһэн баран ыыппыттарыгар Иокогама куоракка кэлэн Ефимовы көрсүбүт. Бу 1922 сыл бүтүүтэ буолуон сөп.
1923 сыл саҥатыгар Ефимов “Сибиир бырабыыталыстыбатын бэрэстэбиитэлэбин” дэнэр Сазонов тугу да гынар кыаҕа суоҕун итэҕэйбит, ити сыл муус устарыттан кини Токиоҕа Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы утары охсуһууга көмө көрдөһө барарын-кэлэрин тохтоппут. Иокогама куоракка ВЯОНУ-тыгар үлэлээбит саха эмиграннара Константин Васильевич Ксенофонтов, Петр Дмитриевич Яковлев, бэс ыйыгар Харбинтан кэлбит Гавриил Васильевич Никифоров-Манньыаттаах Уола уонна Новгородов-Чинэкэлээх Ефимов биир дьиэни куортамнаан ити сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр диэри бииргэ олорбуттар. Бу кэмҥэ Георгий общественнай-политическай үлэнэн дьарыктамматах. Яковлев эрдэттэн Харбиҥҥа таласпытын Ефимов бобор эбит. Биирдэ киһилэрэ барарга бүтэһиктээхтик быһаарынным диэбитин Чинэкэ: «Я это понял он выходит от состава представительства» диэн этиитэ доппуруостааччы иэҕэн таһаарбатах буоллаҕына, ВЯОНУ бэрэстэбиитэлэстибэтэ диэн сахалар политическай холбоһуктаахтарыгар сөп. 1923 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр Японияҕа буолбут улахан сир хамсааһынын кэнниттэн сахалар Хотугулуу-илиҥҥи Кытай Маньчжурия провинциятыгар Цындао куоракка олорор Саха сириттэн төрүттээх Петр Акепсимович Кушнарев атыыһыкка тиийэн 20-чэ хоммуттар уонна ыһыллан онон-манан тарҕаспыттар. Ефимов тута Уһук Илиннээҕи нуучча үрүҥ эмиграциятын киинигэр Харбин куоракка аттаммыт.
Эмиграцияҕа барбыт сахалар суолларын сонордуур чинчийээччи, Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Баһылай Харысхал «Ааспыт кэм аартыктарынан» диэн кинигэтигэр Георгий Ефимов туһунан сонун чахчылары киллэрбит. Холобура, Харысхал архыыптан булбут биир докумуонугар кини Маньчжурияҕа 1924 сыллаахха Японияттан Дайрен нөҥүө кэлбитэ ыйыллыбыт. Айаҕын 1935 сыллаахха диэри кытай оҕолорун нуучча тылыгар үөрэтэн ииттибит. Салгыы 1944 сылга диэри “Мантецу” (Маньчжурия тимир суола – Харысхал) тэрилтэҕэ “секутаку” – кэнсилээрийэ начальнигынан үлэлээбит. Аймаҕа норуодунай бэйиэт Моисей Ефимов кинини өссө Харбин университетыгар үлэлээбит курдук суруйар да ол бигэргэнэ илик.
Олох очуругар оҕустаран омук сиригэр тиийбит саха чаҕылхай уола Георгий Ефимов 1926 сыллаахха Аполлинария Максимовна Каргополова диэн 1899 сыллаах төрүөх нуучча кыыһын кытта бэргэһэлэммит. Уос номоҕун быһыытынан, Ефимовтар икки кыыстаммыттар. Харбиҥҥа Модягоу оройуонугар баар Бородинскай уулусса 68 №-дээх дьиэтин бас билэн олорбуттар. Дьиэлэрэ балайда улахан буолуон сөп – Харысхал булбут докумуонугар “дьиэттэн киирэр дохуот кэргэнин анкетатыгар ыйыллыбыт” диэн суруллубут.
Тимир суолга үлэлээбитин туһунан норуодунай бэйиэт Моисей Ефимов ахтарынан: «Томскайга бииргэ үөрэммит кытай уолаттарын көмөлөрүнэн тимир суолга үлэҕэ киирбит». Аны суруйааччы Иван Федосеев-Доосо «Олох диэн охсуһуу» кинигэтигэр, тастыҥ аймаҕа, Пепеляев генерал Хотугу уокуруктарга уһулуччулаах боломуочунайа Афанасий Спиридонович Ефимов: «Репрессия сылларыгар тимир суол станцияларыгар бухгалтерынан үлэлээбитим. Биир станцияҕа биир-икки сыл үлэлээт, атын станцияҕа көһөн иһэрим. Биирдэ Китай поеһа кэлбитэ, онно кытай буолан кубулунан, Саха сиригэр гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиринээҕи Бириэмэннэй народнай управление председателэ, кыайтарыы кэнниттэн Харбиҥҥа күрээбит Георгий Семенович Ефимов – Верхоянскай оройуонун Дулҕалаах нэһилиэгин киһитэ машинист идэтин ылан, сылдьарын көрсүбүтүм. Мин кинини: «Маннык сылдьарыҥ кутталлаах, тутан ылан дьакыйыахтара, аны кэлимэ», – диэн сэрэппитим. Ол кэнниттэн кинини биирдэ да көрбөтөҕүм», – диэн кэпсээбит.
Россия Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ Баһылай Харысхал эрдэ ааттаммыт кинигэтигэр Нуучча эмиграннарын бүрүөтүн (БРЭМ) фондатыгар харалла сытар характеристиканы булбутугар: «Ефимов Георгий Семенович, Кытай подданствотын 1943 сыллаахха ылбыт. Кытайдыы аата Е Бовень. Таҥаһа-саба мааны. Тутта-хапта сылдьара дуоспуруннаах, холку. Ыйытыыларга лоп бааччы эппиэттиир. Сахалыы билэр. Политиканан интэриэһиргээбэт» диэн этиллибит. Чинчийээччи Ефимов Кытай гражданствотын ылан 1945 сыллаахха Сэбиэскэй армия Маньчжурияны ылар уонна 1949 сыллаахха Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтэ нуучча эмиграннарын үүрэр уустук кэмнэригэр тыыннаах ордубут буолуохтаах диэн сабаҕалыыр.
Уос номоҕор ахтылларынан, Кытай подданнайа Георгий Ефимов-Е Бовень 1960-с сылларга диэри тыыннааҕа эбитэ үһү. Ону бигэргэтэр түгэни Корея сэриитин кыттыылааҕа Дмитрий Дмитриевич Софронов кэпсээбитин Баһылай Харысхал сурунан ылбыт. Ахтыыга этиллэринэн, икки саха 1954 сыллаахха Харбин биир кафетыгар алҕас көрсө түспүттэр. “Мин араспаанньам Ефимов” диир, сахалыы саҥарар, “саар тэгил уҥуохтаах, хатыҥыр соҕус, саас ортолоох” киһи саха саллаатын дьиэтигэр ыалдьыттата ыҥыра сатаабыт, бэйэтин туһунан “Манна революция инниттэн олоробун. Кэргэннээхпин, дьиэлээхпин-уоттаахпын. Урут Никифоров атыыһыт итэҕэллээх киһитэ этим” диэн билиһиннэрбит. Софронов бу дьикти түгэнтэн соһуйан, дьаахханан киһитин кытта киһилии кэпсэппэккэ куотар аакка түспүт.
Георгий Ефимов олоҕун бу кэмин кытта сыһыаннаах өссө биир үһүйээн баар. Ол курдук, Кытай уонна Сэбиэскэй Сойуус сыһыаннара саамай тупса сылдьар кэмигэр «Международная жизнь» сурунаалга кини ыстатыйалара тахсыбытын туһунан уос номоҕо буола сылдьар. Бу этии, арааһа, Г.В. Ефимов диэн илии баттыыр киһи ыстатыйалара «Международная жизнь» сурунаалга хам-түм тахсыталыылларын саха үөрэхтээхтэрэ ааҕан сэрэйэ былаан кэпсэппиттэриттэн үөскээбитигэр уорбалаатым. Тоҕо диэтэххэ, Геронтий Валентинович Ефимов (1906–1980) диэн, и.н.д, профессор, Ленинград университетын Илиҥҥи факультетын Уһук Илин дойдуларын историятын кафедратын сэбиэдиссэйэ киһи Кытай туһунан балайда элбэх үлэлэрдээх эбит.
Өссө биир умсугутуулаах үһүйээнинэн Георгий Ефимовы чекист, разведчик оҥоро сатааһын буолар. Холобура, суруйааччы Иван Федосеев-Доосо Ефимов аймаҕын, КГБ үлэһитин кытта кэпсэтиититтэн үөһэ ааттаммыт кинигэтигэр: «Кини Советскай разведка сорудаҕынан, разведчик быһыытынан Кытай народнай босхолонуулаах армиятыгар кытай буолан, сыһыарыллан сылдьыбыта» диэни кыбыппыт уонна бу киһи этиитин саарбаҕалыырын биллэрбит. Аны 1921 сыл балаҕан ыйыгар илин күрээбит Василий Алексеевич Коробейников, Иван Федорович Толстоухов баһылыктаах үрүҥ эпписиэрдэр бөлөхтөрүн эккирэппит Ефимов диэн чекиһи Георгий Семеновиһы кытта бутуйаллара эмиэ оруна суох.
Өбүгэлэрбит «Элийбити элиэ, быралыйбыты оннооҕор бырдах сиир» диэн өс хоһоонноохтор. Тыын тыыҥҥа харбас, норуотун дьылҕата быһаарыллар кэмигэр кыһылтан үрүҥҥэргэ кыттыспыт, Саха АССР тэриллиитин турууласпыт сэбиэскэй салайааччы, бастаанньыстар бырабыыталыстыбаларын – ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ, Дьааҥыттан төрүттээх саха саарына Георгий Ефимов Кытай сиригэр тиийэн-түгэнэн сиик буолан симэлийдэҕэ. Бу абаҕатын Е Бовень диэн аатыттан сиэттэрэн норуодунай бэйиэт Моисей Ефимов “дьээ-буо” диир дьикти кытай туһунан 1990-с сылларга айбыт хоһооно киһи дууһатын кылын таарыйар…
СӨ Национальнай архыыбын справкатыгар Саха киин ситэрилээх кэмитиэтин Президиумун 1924 сыл ахсынньы 3 күнүнээҕи мунньаҕар 1922 сыл муус устар 22 күнүнээҕи Саха АССР ревкомун манифеһынан биллэриллибит амнистияны эмигрант сахаларга барыларыгар туһанарга быһаарбытыгар, соҕотох киһиэхэ аккаастаан, «Вопрос о приминении амнистии к Г. Ефимову с обсуждения снять» диэн чорботон бэлиэтээбиттэр. Онон Саха АССР тэрийсибит Георгий Ефимов автономиянан сибээстээн, оруобуна кини отут сааһын туолар күнүгэр биллэриллибит амнистияттан маппыт, үйэ-саас тухары дойдутугар эргиллэр суола быһыллыбыт…
Ол эрээри, анаан сууттамматах киһи буоларынан уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын историятыгар суолтатын өйдөөн туран кини аатын сөргүтэр, үлэтин-хамнаһын сөптөөхтүк сыаналыыр кэм кэллэ. Өскөтүн Георгий Ефимовка сыһыаннаах ханнык эмэ буруйдааһын, суут уурааҕа баар да буоллаҕына, ону 1994 сыл муус устар 26 күнүнээҕи 843 №-дээх «О восстановлении справедливости в отношении репрессированных в 20-30-е годы представителей якутского народа» диэн Россия Президенэ Б.Н. Ельцин уурааҕар олоҕуран көтүллүөх тустаах. Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат!
Гаврил АНДРОСОВ
Чолбон. – 2017. –№4,5
