ӨЙДӨБҮЛ ЛОСКУЙДАРА
(эссе)
1.Ааттыын уратылар – талаан уонна кэрэ
Адьас оҕо сылдьан, ороннор икки ардыларыгар кыһыл, күөх, саһархай, маҥан саптары баайталыы тардан баран, Эллэй, Чаҕылҕан, Таллан Бүрэ, Дьуон Дьаҥылы, Баал Хабырыыс буола оонньуурум. Быысапкалыыр идэлээх эдьиийдэрим барахсаттар Фросялаах Роза быыкаайык хамнастарыттан ордорунан ылыммыт хаарыан саптара маннык оонньуу кэнниттэн бөххө эрэ быраҕыллара эбитэ буолуо.
Суруйааччылар ааттарын, бука, аҕам элбэх ахсааннаах хоноһолоруттан истэн, хаһан да умнубаттык өйбөр өйдөөн хааллаҕым. Оттон кинилэр кимнээх, туох идэлээх дьон буолалларын билбэт да этим. Ааттара олус интэриэһинэйэ. Киһи өйүттэн мээнэ тахсан биэрбэт дьикти кэрэ ааттар.
Кэлин улаатан иһэммин, уһулуччулаах дьон итиэннэ кыраһыабай кыргыттар ааттыын-суоллуун ураты буолалларын өйдөөбүтүм…
Билигин санаан сонньуйабын: саха бары биллэр суруйааччыларын кытта Москваҕа сылдьан билсибиппин. Таптыыр, ахтар дойдутуттан ыраах сир биир дойдулаахтары хаһан баҕарар ыкса билиһиннэрэр, чугастыы оҥорор. Бэйэм көлүөнэбэр (1950–1955 сыллаах төрүөхтэргэ) мин курдук оннук ураты чиэскэ тиксибит, бука, суоҕа буолуо…
Суруйааччылар баара-суоҕа сүүрбэччэлээх уолга хайдахтаах курдук киһилии сыһыаннаспыттарын, тэҥнээхтэринии кэпсэтэллэрин, сылаас сыһыаннарын, сүбэлэрин-амаларын, оттон сорохторо харчынан көмөлөрүн… Олох барахсан очурдарыгар оройбунан охсулла да сылдьаммын, кинилэр үөрэтиилэринэн тыыннаах орпутум диэммин, сахам суруйааччыларыгар махталым улахан! Аармыйаҕа сулууспалыыр икки сылтан ордук кэммэр төрөөбүт сахам тылынан кэпсэппэккэ сылдьан, сахам суруйааччыларыгар анаан, «Эһигинэ суох» диэн хоһоон суруйбутум:
Суохтуубун, олуһун суохтуубун,
Сахам суруйааччыларын, эһигини –
Дьонтон эрэ ураты майгыгытын,
Барыны өйдүүр уйан сүрэххитин…
Эһигинэ суох өрүү чуҥкукпун, соҕотохпун –
Тыллыбатах ньургуһуннаах сааскыбын,
Күөрэгэй уруйдаабат сайынабын…
197З сыллаахха Литературнай институкка биллиилээх саха суруйааччыта Н.А. Габышев – 51, оттон мин – 19 сааспар үөрэнэ тиийбиппит. Николай Алексеевич Сергей Васильевтыын, Эллэйдиин тиһигин быспакка суруйсара, кинилэр хоһоонноруттан нойосуус билэрэ. Н.А. Габышев мин хоһооннорбун өрүү көрөрө, ырытара, онно үксүгэр кинилэр айымньыларыттан холобурдуура. Николай Алексеевич улахан суруксут, энциклопедическай билиилээх-көрүүлээх, үрдүк культуралаах киһи этэ. Кини Эллэйгэ мин туспунан туох эрэ үчүгэйи суруйбут буолуохтаах, ол да иһин буолуо, Эллэйдиин биир тылы айах атан кэпсэтэ, кини тыыннаах бэйэтин хаһан да харахтаан көрө иликпинэ, Эллэй миэхэ маннык ис хоһоонноох эҕэрдэ аккырыыкканы ахсынньы 23 күнүгэр 1973 сыллаахха ыыппыта: «Ваня! Эйигин Саргылаах Саҥа 1974 сылынан итиитик эҕэрдэлиибин! Үөрэххэр, айар үлэҕэр туйгун ситиһиилэри баҕарабын! Эн хоһооннорун, миэхэ суохтар. Черновиктаргыттан үрүцэр таһааран «Хотугу сулуска» ыыт. Эҕэрдэни кытта Эллэй. 23.ХИ. 1973».
Эллэй бу эҕэрдэтин кэнниттэн сотору Москваҕа, онтон Иркутскайга көрсүспүплүт. Эллэй курдук саха тылын чулуу маастара эдэр хоһоонньуттары кытта бэйэтинэн билсиһиитэ – оччотооҕу саха суруйааччылара эдэрдэргэ үтүө сыһыаннарын, кинилэр эттэригэр-хааннарыгар иҥэриммит үрдүк культураларын, дууһалара баайын, ырааһын көрдөрөр.
1974 сыл сааһыгар Эллэйтэн хоһоонунан эҕэрдэ кэлбитэ: «Күндү нойоон Ваня! Эйигин 1 Маайынан уонна Кыайыы күнүнэн истикник эҕэрдэлиибин!
Аан дойду поэзиятын
Алмаас кылаатын бас билиий,
Саха ырыатын хайатын,
Парнас чыпчаалын дабайыый,
Хотугу кыраайбыт халлаанын
Уоттаах сулустуу сандаардыый!
Эн убайыҥ Эллэй».
Истиҥник саныыбын, ахтабын
(Эссе)
Норуодунай поэт Семен Петрович Данилов туһунан тыыннааҕар да, өлбүтүн да кэннэ элбэҕи суруйдулар. Икки Ньукулайдар: Лугинов уонна Урсун саха норуота таптыыр поэта Семен Петрович дневниктэриттэн быһа тардыылары бэлэмнээн, «Хотугу сулуска» бэчээттэттилэр. Дьон маны олус интэриэһиргээн ааҕар. Улаханнык сэҥээрэр. Семен Данилов курдук төрөөбүт норуотугар киэҥник биллибит, дьон-сэргэ таптаан ааҕар поэтын туһунан өссө элбэҕи билиэн-көрүөн баҕарар. Семен Петрович улахан буукубалартан суруллар Поэт, Киһи уонна Учуутал.
Сыллар Өлүөнэ өрүстүү тохтоло суох суккулла устан ааһаллар. 1977 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллан барыахпыттан, онтон ити сыл эһиилигэр Семен Петрович күн сирин сырдыгыттан арахсыаҕыттан ыла, кинини ахтарым күүһүрэн иһэр. Сыыһалааххалтылаах кэмнэрбэр кини, наһаа да мунчаарбыттыы, хоргуппуттуу, оттон үөрүүлээх чаастарбар киниэхэ эрэ баар намыын мичээрдээх мин харахпар өрүү көстөн кэлэр. Түһүүлээх-тахсыылаах, үөрүүлээх-хомолтолоох олоҕум сорох түгэннэригэр кини эрэ сыанабылын, кини эрэ көмөтүн олуһун суохтаан ылабын. Кинитэ суох улаханнык соҕотохсуйабын…
1982 сыллаахха бэс ыйын 2 күнүгэр, эмискэ тэһэ кэйдэрэн, дууһам наһаа туоххаһыйан, Семен Петровиһы ытамньыйа суохтаан ылбытым уонна «Семен Даниловка» анабыллаах хоһоонум бэйэ-бэйэтиттэн тахсан кэлбитэ:
Хаар ууллан, үрдүк сыыр быарынан
Чыккырыы, чырылыы сүүрдэҕинэ,
Сахам сиригэр айылҕа уһуктан
Мутукча тыллыытын көрдөхпүнэ –
Саныыбын, Семен Петрович, Эйигин,
Саас курдук сайаҕас бэйэҕин.
Харах ылбат киэҥ Мүрү алааспар
Күөрэгэй ырыатын иһиттэхпинэ,
Маҥнайгы ардаҕы ытыспар
Тоһуйа тутан түһэрдэхпинэ –
Ахтабын, Семен Петрович, Эйигин,
Аттыбар суоххуттан санаарҕаан.
Дьон үтүө майгытын, үлэҕэ талаанын
Ис сүрэхпиттэн билиннэхпинэ –
Кинилэргэ эйигин дьүөрэлиибин.
Нарын сахам кыыһыныын
Хатыҥ чараҥҥа хаамыстахпына –
Киниэхэ кэрэ дууһаҕын кэпсиибин.
Көҥүл былыттар айаннарыныы
Сыыдамнык устуохтара сыллар,
Өлүөнэ өрүс имигэс баалларыныы
Үөскүөхтэрэ хорсун сырдык санаалар –
Эн ырыаҕыттан күүс ылан, эрчимирэн.
Эн олоххун кэнэҕэс да үйэтитэн.
Кимҥиттэн-туоххуттан тутулуга суох сэнээбэт буолуу, адьас тэҥнээҕин курдук туттан сэһэргэһии, инникитин туһалаах буоллун диэн сүбэлээһин уонна олох мындырдарыгар бэйэтин баай уопутуттан такайар майгы, ис-иһиттэн үрдүк культура Семен Петрович Даниловка баара. Маннык ураты кэрэ сыһыан – улахан талааннаах дьоҥҥо, дьиҥ-чахчы уһулуччу киһиэхэ бэриллэр.
Республика олоҕор-дьаһаҕар муҥура суох үтүөнү оҥорбут бөдөҥ общественнай диэйэтэл, биллиилээх поэт быһыытынан, төрөөбүт сахатын норуотугар истиҥник сыаналанара, киэҥник биллэрэ. Ол үрдүнэн, Семен Петрович бэйэтин тустаах уонна айар үлэтиттэн хайдах эрэ быыс-арыт булан, саха литературата кэхтибэтин, салгыы сайыннын диэн күндү бириэмэтин кэрэйбэккэ, бары күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын ууран туран, мин курдук поэзияҕа саҥа күүстэрин холонооччуларга, өрүү сүбэ-ама буолара, араас өрүттээх көмөлөрү оҥортуура.
Семен Данилов эдэрдэр кыра да дьоҕурдарын үрдэтэн сыаналыыра, оҕолуу нарыннык бүөбэйдиирэ. Кинилэр сыыһаларын-халтыларын, бэл итэҕэстэрин билэ да сылдьан, хайа кыалларынан араҥаччылыы сатыыра. Бу барыта – эдэрдэртэн саха литературатыгар күүстэрин харыстаабакка үлэлэһэр саҥа, эрчимнээх дьон таҕыстыннар диэн сырдык санаанан салайтарыллыбыт буолуохтаах.
* * *
1985 сыл. Кулун тутар 12 күнэ. Софрон Петрович үлэлиир кэбиниэтигэр иккиэйэх олорон, чаастан ордук кэпсэппиппит. Кини бу күн сүргэтэ көтөҕүллүбүт быһыылааҕа, онто сирэйигэр-хараҕар өтө көстөрө. Саҥата-иҥэтэ бэрт намыына-холкута. Хаста да Семен Петровичтыын олорор курдук сананан ылбытым. Бэл куоластыын, туттардыын-хаптардыын маарыннаһаллара.
– Софрон Петрович, эн Семен Петровичка наһаа маарынныыгын, куолаһыҥ эмиэ, – диэбиппэр, саҥата суох дириҥ санаарҕабыллаахтык көрөн ылбыта.
Хомоттум дии санааммын, кэпсэтии тосхолун атыҥҥа уларыппытым. Тугу суруйуохпун баҕарарбын эппитим уонна биир суол мунаарар боппуруоспун ыйыппытым:
– Софрон Петрович, иллэрээ сыл «Эдэр коммунист» хаһыакка «Норуот кистэлэҥ күүһүн хоһуйуу» диэн ааттааммын эн айымньыларгар ааҕааччы бэлиэтээһинин оҥорбутум. Ону аахпытыҥ эбитэ дуу, суоҕа дуу? (Кини аахпытын эппитэ.) Ол балаһа аҥаарын курдук ыстатыйам тахсыбытын кэннэ, биир прозаик атаһым көрсөн: «Уйбаан, Суруйааччы сойууһугар түргэнник киирээри Софрон Петровиһы хайҕаабыккын. Кини курдук улахан суруйааччыны улахан дьон суруйуохтаахтар, норуокка ытыктанар дьон. Улахан званиелаахтар. Онтон быйыл саас Николай Габышев курдук бөдөҥ суруйааччы 60 сааһын туолбутугар эмиэ «Эдэр коммуниска» эн, Николай Босиков уонна Рафаэль Баҕатаайыскай суруйбут этигит», – диэбитэ. Маны, Софрон Петрович, олох сыыһанан ааҕабын! Эйигин уонна Николай Алексеевич Габышевы таптыыр суруйааччыларым быһыытынан суруйбутум. Суруйааччы сойууһугар киирэр туох да кэтэх санаата суох. Кырдьык, аптарытыаттаннахпына, Семен Петровиһы суруйуом.
– Уйбаан, ол аптарытыат диэннэрэ кэлэрэ, баҕар, ыраах буолуо. Киһи үйэтин тухары үлэлээн аптарытыаты ылар. Мин аптарытыаттаахпын дэниэхпин, киһиргэнии буолуон сөп. Эн тугу саныыргын, таптыыргын, тугунан киэн туттаргын суруйан ис! Бэйэҥ суруйуугуттан кыбыстыбат уонна бэйэҥ дууһаҕын албыннаммат гына! Баҕар, Семен Петрович туһунан да буоллун эбэтэр атын да ытыктыыр, ис сүрэххиттэн ытыктыыр улахан суруйааччыларыҥ да туһунан буоллун. Үчүгэй диэтэхпитинэ, «Хотугу сулуска» да бэчээттиэхпит. Саныыр санааҕын суруйарга үөрэн. Оттон прозаик атаһыҥ «улахан суруйааччыны улахан дьон суруйуохтаахтар» диэн этэрэ сыыһа! Ким баҕарар кими баҕарар суруйуохтаах. Кыратыттан, улаханыттан тутулуга суох.
Аны арыгылааһын туһунан эттэххэ, арыгылаабат эрээри, олус мөлтөхтүк суруйар талаана суох дьону өйүүрдээҕэр, урут арыгылаабыт эрээри талааннаах дьону ордук өйүөм этэ дии саныыбын! Эн суруй, элбэхтэ суруй! Бэйэлэрэ суруйбат эрээри, элбэхтик куолулуур дьону наһаа истибэт буол. Санааҥ түһүө, кэхтэн хаалыаҥ. Бэйэҕин үрдүктүк тутун. Оччоҕо суруйааччы буолуоҥ, эйигин Семен Петрович эрэнэрэ, ол эрэлин толор! – диэбитэ Софрон Петрович. Кини «…улахан суруйааччы буоларгар истин, эрэли кытта уонна бары үчүгэйи баҕаран!» – диэн суруйан «Суруйааччылар уонна кинигэлэр» диэн кинигэтин бэлэхтээбитэ.
Үрүҥ күннүүн үҥкүүлэһэр поэт
Мин көлүөнэм оҕолоро оскуолаҕа үөрэнэ сылдьаммыт таптаан ыллыыр ырыалаах этибит. Ол ырыа тыллара күүстээх, эрэллээх доҕордоһууну туойаллара итиэннэ биһиги курдук эдэр ыччат үөрүүбүтүн да үксэтэрэ, үлэбитин-хамнаспытын да чэпчэтэрэ, күүркэтэрэ…
Доҕордуу дьоҥҥо
Ыарахан чэпчиир,
Ыраах да чугаһыыр,
Ким хорсун доҕордоох –
Ол дьоллоох!
Норуокка киэҥник тарҕаммыт бу «Доҕордоһуу тойуга» диэн ырыа ааптарынан саха талааннаах поэта Петр Тобуруокап буолар. Кинини аан бастаан 1972 сыллаахха Бүлүүтээҕи педучилище үйэ аҥаардаах үбүлүөйүгэр кербүтүм, онно Петр Николаевич хоһоон ааҕарын, тыл этэрин истибитим. Төһө да оччолортон хоһоон суруйдарбын, кини аттыгар чугаһаабатаҕым, арай күнү быһа батыһа сылдьаммын таптыыр поэппын адьас чугастан астына, дуоһуйа көрбүппүн билиҥҥэ диэри дьоллоох, ханан да арыы былыта суох ыраас халлаанныы чаҕыл күммүнэн ааҕабын.
Дьэ, маннык толло, астына көрбүт поэппын кытта 1975 сыллаахтан Москва куорат уопсай дьиэтигэр үс сыл кэриҥэ бииргэ олорор чиэс тиксибитэ. Кини А. М. Горькай аатынан Литературнай институт тылбааһын белөҕөр старшай преподавателинэн үлэлээбитэ. Ол быыһыгар миигин саха тылын бары кэрэтин, сүмэтин, сүөгэйин таптыырга уһуйбута.
Петр Николаевич олус эрдэһит. Кини сарсыарда 4–5 чааска туран үлэлиир идэлээҕэ. Мин, эдэр киһи сиэринэн, ардыгар утуйан хааллахпына, олорор иккис этээһиттэн алтыс этээскэ тахсан уһугуннарара, оннук үөрэхпэр ыытар түбэлтэлэрэ да бааллара. Бастаан билсибит киһиэхэ Петр Тобуруокап тоҥуй майгылаах курдук көстер. Ордук эдэр киһи онтон саллан, чугаһаамыан, кэпсэтимиэн сеп. Үчүгэйдик билсэн-көрсөн бардахха, Петр Николаевич курдук аһыныгас, киэҥ көҕүстээх, аһаҕас майгылаах, үтүө суобастаах киһини булар уустук. Петр Николаевич суруйар хоһооннорун курдук, ыраас дууһалаах киһи. Дьэ, ол иһин, саха биллиилээх суруйааччыта Николай Михайлович Заболоцкай этиэ дуо: «Бүөтүр барахсан дьэ киһитинэн үчүгэйэ бэрт ээ. Бастаан утаа кини курдук серьезнай киһи суох буолар да, налыйан, итийэн-кутуйан сэһэргэһэн бардаҕына, оҕо курдук ыраас дууһата арыллан, тыла-өһө тобуллан кэлэр ээ, барахсаныҥ баара…»
Петр Николаевичтыын сэһэргэһиибиттэн кини туһунан тугу дневникпэр бэлиэтэммиппиттэн холобурдуубун:
«Олунньу 1 күнэ, 1976 с. Иван Гоголевы наһаа таптыыр уолум. Чаҕылхай талааннаах киһи. Харыстыахха наада… Өскө Есенини норуот харыстаабыта буоллар, баҕар, өлүө суоҕа этэ. Ол курдук».
Олунньу 2 күнэ, 1976 с. Петр Николаевич уонна Евгения Васильевна холбоспуттара 34 сылын туолла. Ону хаһыа да буолан бэлиэтээтибит. Тобуруокаптар олус минньигэс соккуойунан күндүлээтилэр… Өтөрүнэн топпотохпун тоттум. Эмискэччи ийэбин уонна улахан эдьиийбин Фросяны наһаа да ахтан ыллым. Кинилэр миигин тоторон тэйэллэрэ.
Олунньу 18 күнэ, 1976 с. Бу ыйга суруйталаабыт хоһооннорбун Петр Николаевичка ырыттардым. Онуоха кини манныктүмүгү оҥордо: «Уопсайынан, хоһоонноргор мысль баар, чувство эмиэ.
Эн момент поэтаҕын. Тугу соһуччу көрбүккүн ону суруйаҕын. Дириҥэтэн, иэҕэн, эрийэн-мускуйан эппэккин. Омук ааттаахтарын кытта күннэтэ бииргэ куустуһа сылдьаҥҥын ону баҕас этиэххин, оҥоруоххун, чочуйа түһүөххүн сөп этэ да, дьэ көтүмэх уолчаан буоллаҕыҥ! Хоһоону киһи булгуччу ааҕыллар, булгуччу наадалаах диэн суруйуохтаах. Онтон бэйэм туспунан эттэххэ, үчүгэй суруйааччы буоларбар аны уонча сыл наада, аахпатаҕым, билбэтэҕим элбэҕэ бэрт. Европейскай поэзияны (Байроны, Шекспири уо.д.а.) сурах хоту истэбин. Омук тылын билбэтим куһаҕана сүр. Эйиэхэ, Литинститукка чулуу профессордарга үөрэнэргэр ымсыырабын эрэ. Үөрэниэм этэ, эн буолбут киһи баар ини!»
Петр Тобуруокап бастакы хоһоонун өссө Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан 1935 сыллаахха бэчээттэппит. Онтон ыла тиһигин быспакка республика хаһыаттарыгар, «Хотугу сулуска» итиэннэ туспа кинигэлэринэн бэчээттэтэр. Кини төрөөбүт норуотугар талааннаах лиирик, ырыаһыт-поэт, юморист, сатирик, үгэһит быһыытынан биллэр, истиҥник ытыктанар. Петр Николаевич араас кыыллар олохторун-дьаһахтарын итиэннэ үүнээйилэр тустарынан иҥэн-тоҥон ааҕар, үөрэтэр идэлээх. Ол да иһин буоллаҕа, «Төкөлүк уонна Тэкэлик» диэн оҕолорго аналлаах олус интэриэһинэй сэһэни суруйбутун таптаан ааҕаҕын. Петр Николаевич 33 сыл устата учууталынан үлэлээбит буолан, оҕо уйулҕатын үчүгэйдик билэр, кини суруйуулара оҕолорго олус тиийимтиэлэр, иитэр-үөрэтэр суолтата үгүс. Оскуола оҕолорун кытта сылдьан, кинилэртэн: «Ханнык ырыаны-хоһоону сөбүлээн ааҕаҕыный?» – диэтэххэ, Петр Тобуруокап айымньыларын ааттааччылар. Ол курдук, «Буукубалар мунньахтара», «Чаҥый Чаҕаан», «Лыах», «Маҥан тиит», «Ытанньах герой буолбат», «Чыычаахтар күнү көрсөллөр», о.д.а. айымньылары оҕолор бары билэллэр, таптаан ааҕаллар.
Поэт оҕолор өйдөрүгэр түһэр курдук лоп бааччы гына рифмалаан суруйар. Кини оҕолорго анаммыт элбэх ахсааннаах кинигэлэриттэн чопчу биири кылгастык ааттыыр буоллахха, 1970 сыллаахха бэчээттэппит «Чыычаахтар күнү көрсөллөр» диэн кинигэтигэр оҕо аймахха анаммыт араас кэрэ хоһооннор, ырыалар, чабырҕахтар, остуоруйалар, поэмалар киирбиттэр.
Төрөөбүт Ийэ дойдуга таптал, айылҕаны мындырдаан ойуулааһын, атах-илии оонньууларыгар, гимнастикаҕа анаммыт хоһоонноро, оҕо кыратыттан кырдьыксыт буола улаатарын туһугар анаан суруйбут хоһоонноро барыта баай тылынан ураннык айыллыбыттар, оҕону умсугуталлар, үөрдэллэр, кэрэхсэтэллэр уонна күллэрэллэр. Бу кинигэ иитэр-үөрэтэр суолтата сүдү улахан. Ханнык баҕарар учуутал, оҕо уһуйаанын үлэһитэ элбэхтик туһаныан сөп. Петр Тобуруокап хоһоонноро эйэҕэс, элэккэй юмордаахтар, онтон көр-күлүү хоһоонноруттан оҕо үчүгэйгэ тардыһара күүһүрэр.
Улахан поэт, киһи да быһыытынан норуот тапталын Петр Тобуруокап поэзияҕа сыралаах үлэтинэн, дьонугар-сэргэтигэр истиҥ сыһыанынан, дириҥ билиитинэн-көрүүтүнэн ылбыт киһи. Бу олорор Ийэ сирбитигэр саха поэзиятыгар сүгүрүйээччилэр баалларын тухары – Петр Тобуруокап аата ааттаныа, ыры^та ылланыа. Мин онно ис-испиттэн эрэнэбин, итэҕэйэбин.
СҮГҮРҮЙЭР, МАХТАНАР СУРУЙААЧЧЫМ
(эссе)
Николай Алексеевич Габышев туһунан уруккуттан суруйуохпун, кэпсиэхпин баҕарар этим. Бу суруйуубар кини айар үлэтин туһунан научнай ыстатыйа, саха литературатыгар киириитин көрдөрөр киритиичэскэй ырытыы буолбакка, Николай Алексеевич киһи быһыытынан истиҥ доҕор, дириҥ билиилээх, үрдүк культуралаах сайаҕас киһи олорон, үлэлээн ааспытын кэпсиэхпин баҕарабын.
Ханнык баҕарар киһи олоҕор умнуллубат көрсүһүүлэр, өйгөсанааҕа хаалар киэһэлэр, дьоллоох түгэннэр баалларын курдук, мин тус олохпор Николай Алексеевич Габышевы оннук иһирэх дьолу биэрбит киһинэн ааҕабын.
1973 сыллаахха балаҕан ыйын 5 күнүгэр үөрэхпиттэн кэлэн, соҕотох олордохпуна, ааммын тоҥсуйан, үрдүк уҥуохтаах, күпкүөх харахтаах, бэриэккэтин сүүһүгэр кэлтэччи анньыммыт төрөл киһи адаарыччы тоҥмут русак-куобаҕы уонна туох эрэ кумааҕы суулааҕы өрө тутан киирэн кэлбитэ:
– Тоойуом, саха оҕото олорор диэбиттэрэ, Ньукулай Хаабыһап диэммин, билсиэх. Сураҕа, тыа оҕото үһүгүн, куобаҕы астыыр инигин, оттон бу кырдьаҕас этин туспа буһараар. Киэһэ Проня Чуукаардыын үһүөн сахалыы чэйдиэхпит этэ. Мин бириэмэм суох. Ону баалаама.
Ити курдук Николай Габышевтыын билсибитим. Төһө да тыа өҕото аатырдарбын, куобаҕы сааспар астаабатах буолан, тоҥ баҕайы русак тириитин кэлэр өттүн онон-манан хайыта тардан, онтон кыайан кэлбэтин кус курдук үргээн бурҕаҥната турдахпына, Проня Чуукаар түбэһэ кэлэн быыһаабыта. Кини миигиттэн кэлэйэн сэмэлиирин быыһыгар куобах хайдах сүлүллэрин көрдөрбүтэ. Бу кэмҥэ олорор хоспун өйдөөн көрбүтүм, маҥнайгы хаар кыыдамын санатара… Проня Чуукаар кыыһырыаҕын кыыһырбыт эбит диэн толкуйга кэлбитим. Манныкка маарынныыр түбэлтэни аҕыннахха, быһа түһэн кэпсээтэххэ, Н.А. Габышевтыын билсибиппит балачча өр буолтун кэннэ, Николай Алексеевич биирдэ үс улахан баҕайы карп балыгы тыыннаахтыы салапаан мөһөөччүккэ уган аҕалбыта. Бэйэтэ эмиэ бириэмэтэ суох буолан, миэхэ, тыа уолугар, астата хаалларбыта. Балыктарбын начаас үлүгэр хатырыктаатым уонна хайаан да үөстээх буолуохтаах диэммин (ийэм собо үөстүүрүн көрөр этим да, хайдах, ханан ылылларын билбэт буоламмын), били балыктарбын айахтарыттан кутуруктарыгар диэри хайыталыы быһан, истэрин-үөстэрин олорчу хостотолоон, үөстэрин булан, үөрэ-көтө бырахтым. Хайҕатаары диэбит курдук, балыктарым иһин төттөрү симэн бараммын, маҥан сабынан тигэн кэбистим. Тигэри баҕас сатыырым. Туох иһин Бүлүүтээҕи педучилищеҕа иистэнии уруогар түөркэ, биэскэ үөрэммиппиний?! Ааттаах үчүгэй миин тахсыаҕын, маҥан саптарым силлэн, симэн сордоммут иһим-үөһүм тахсан, хааһы курдук хойдон, арыый сыппаппыта… Чааскылаах миини сыпсырыйа олорон, маҥан сабы субуйа тарда-тарда, Николай Алексеевич наҕыл, холку бэйэлээхтик, олох да кыыһырбакка: «Эдэр эрдэххэ маннык да буолааччы», – эрэ диэбитэ.
Н.А. Габышевтыын билсибит бастакы күммэр эргийдэххэ, били русак-куобахтаах, тыатааҕы эттээх күөспүтүн хоторон, үөрэкөтө олорон, Прокопий Чуукаар миэхэ:
– Кырдьаҕас этин бастаан амсайар буоллаххына, үстэ суордуу хаһыыр. Былыр-былыргыттан оннук үгэс баар…
Кыбыстан, тугу гынарбын билбэккэ саараабыппын көрөн, Николай Алексеевич:
– Проня, чэ хаһыырбатын, «Дары природы» маҕаһыынтан атыыласпытым, соҕуруу дойду тыатааҕытын этэ, биһиги, сахалар, абыычайбытын-таймабытын билиммэтэ буолуо, – диэн улахан-улаханнык уобан, бэрт минньигэстик аһыы олорон, дэлби күллэртээбитэ.
Николай Алексеевич ураты ылбаҕайдык кэпсээн бардаҕына, олох туһунан санаата, тапталы хайдах өйдүүрэ, айылҕаны кэтээн көрүүтэ, Саха сирин историятын уонна нуучча, омук литературатын билэрэ – сааһыттан уонна үөрэҕиттэн, билиититтэн уонна культуратыттан, омугуттан тутулуга суох киһиэхэ барытыгар сүрэҕэр тиийэрдик киирэллэрэ.
Дэлэҕэ да, А. М. Горькай аатынан Литературнай институт уопсайыгар Николай Алексеевич олорбут 207 М°-дээх хоһо араас омук суруйааччылара мустар, кэпсэтэр, санааларын атастаһар, саҥа айымньыларын ааҕан билиһиннэрэр литературнай салоннарыгар, оттон бэйэлэрэ ааттыылларынан, «штаб-квартираларыгар» кубулуйуо дуо?
Кини 51 сааһын туолан баран, Үрдүкү Литературнай кууруска (Высшие Литературные куурусы – ВЛК) үөрэммитэ. Инньэ гынан бэйэтин күлэ-күлэ саамай аҕа саастаах «устудьуонунан» ааттанара.
Бу хоско мин Болгария поэтессата, олус кыраһыабай дьүһүннээх Валя Радинска, оччотооҕу Сойууска киэҥник биллэр нивх суруйааччыта Владимир Санги, бүрээт биллиилээх суруйааччыта Африкан Бальбуров уо.д.а. өрүү баар буолалларын элбэхтэ көрөрүм, кинилэри кытта билсибитим. Манна сааһынан, омугунан, литературнай үлэ иһин бэриллэр аатынан-суолунан арахсыы суоҕа. Баҕар, эн гений буол, биитэр улуу, син биир хоско баар дьоннуун тэҥҥин! Онто биһиги курдук биир да кинигэтэ суох эдэр дьону курдаттыы тардара. Кини хоһугар элбэхтэ сылдьыбыт, Николай Алексеевич елгөм астаах остуолугар олорсубут эдэркээн уолаттартан Коля Коняев, Сережа Каратов, Петя Кошель, Андрей Чернов билигин Россияҕа биллэр суруйааччылар, поэттар буола үүннүлэр. Кинилэр Николай Габышевы истиҥник ахтар буолуохтаахтар. Бу уолаттартан Петя Кошелы аҕыннахха, кини өрүү киртийбит, сууйуллуу диэни билбэтэх, тырыттан эрэр джинсы ыстааннааҕа, эмиэ биир оннук сибиитирэлээҕэ. Миигин кытта биир кууруска үөрэнэрэ. Кини омугунан белорус этэ. Ол эрээри кинини белорустар да, нууччалар да кирин-хоҕун иһин чугаһаппаттара. Наар харчы иэс көрдөөн тахсара. Ыллаҕына, онтун иһэн кэбиһэрэ. Бастакы куурус бүтэһик семестриттэн уһуллубута. Ол да буоллар сылтан ордук кэмҥэ уопсайга тэйбэҥнээбитэ. Үксүгэр хара килиэби кытта кылыгыр уунан сылдьара. Биһиги курдукхара омуктар кинини аһынан аһатарбыт, хоннорорбут. Бу сылдьан киһибит сүтэн хаалбыта. Өллөҕө дии санаабыппыт. Онтубут 4-с дуу, 5-с дуу кууруска үөрэнэрбитигэр күөрэс гына түспүтэ.
Били сиргэнэн чугаһаппатах Петялара, остуоруйаҕа кэпсэнэринии, киһи киэнэ үтүөтэ буола түспүтэ. Белоруссия Коммунистическай партиятын Киин Кэмитиэтин I сэкирэтээрэ Петр Миронович Машеров күтүөтэ буолан, институкка төттөрү ылыллыбыта, хара «Волганан» сылдьар буолбута. Хоһоонноро «Правда» хаһыакка бэчээттэммиттэрэ, Москваҕа кыбартыыра ылбыта. Петр Кошель чахчы поэтическай талааннааҕа, онно эбии сибээһэ көмөлөстөҕө, омук тылларыгар тылбаастанан барбыта. Кини Сойууска киэҥник биллэр, араас сурунаалга бэчээттэнэр кэмигэр мин республикаҕа буолуохтааҕар, төрөөбүт оройуонум да хаһыатыгар хоһоон таһаартарар кыаҕым суоҕа… 1986 сыллаахха мааны бэйэлээх биллиилээх поэт Петр Кошелы ЦДЛ-га (Центральный дом литераторов) көрсө түспүтүм. Рестораҥҥа киирэн аһаабыппыт. Киһим бастакы ыйытыыта Николай Алексеевич доруобуйатын, хайдах сылдьарын туһунан буолбута. Киниэхэ наһаа махтанарын эппитэ. Н.А. Габышевтыын көрсөрүм буоллар, үс хонук устата дьиэбэр илдьэммин тугу көрдүүрүнэн маанылыам-күндүлүөм этэ диэбитэ…
Миигин кытта бииргэ үөрэммит Молдова поэтессата Лена Викол: «Габышева знаю. Он – настоящий мужчина», кабардинец табаарыһым Тенгиз Адыгов, кини төрөл уҥуоҕун көрө сылдьан: «Нежный, талантливый Николай Алексеевич». Болгария поэта Любен Лачански: «Симпатичный, умный человек», доҕорум, нуучча поэта Володя Ноговицын: «У Габышева энциклопедические знания», –дииллэрин, кинини сөҕөн-махтайан ааттыылларын истэрим.
Өссө Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ сылдьаммын Николай Габышев «Эн биһикки олохпут» кинигэтин олус долгуйан аахпытым, онтон ыла бу кинигэни төһөтө төхтүрүйэн аахпытым буолуой?
Аахтаҕым ахсын ордук кэрэтийэр, суруйааччыга истиҥ тапталым күүһүрэн иһэр. Ол аайы дьикти үчүгэй санаа ибир-сибир долгуна хааммар сылаастык тарҕанар.
Суруйааччы ааҕааччытын долгутуута – бу ситиһиитэ, кыайыыта, дьоҕура уонна дьоло. Кини ааҕааччытын дьиҥнээх Киһи буоларга үөрэтиитэ – бу талаана. Николай Габышев оннук киһи, оннук талааннаах суруйааччы быһыытынан биһиги сүрэхпитигэр хааллаҕа!
Кини элбэх ахсааннаах кинигэлэриттэн аҥаардас биир «Эн биһикки олохпут» кинигэтин да ылан көрдөххө, бу барыбыт олоҕо, үөрүүтэ, таптала. Үтүө киһи, үтүө суруйааччы аатыгар истиҥ, иһирэх тыллары этиэхпин эрэ баҕарабын.
Иван Мигалкин
«Чолбон». – 2024. – бэс ыйа
