Биир үтүөкэн сааскы ылааҥы күн эбэм Сэбэг миигин дьиэҕэ киир диэн ыҥырда. Тиэргэҥҥэ оонньуурбар үлүһүйэн ол алыптаах эйгэттэн арахсыахпын олох баҕарбатаҕым. Эбэм хоҥор дьүһүннээх тэрлигин[1] кэтэн күүлэҕэ турара, сүрдээх кытаанах көрүҥнээх этэ, онон утарсар кыах суоҕа.
Дьиэҕэ киирбитим ойуулаах-мандардаах намыһах остуол үрдүгэр чараас гына ууллубут ынах арыыта кутуллубут, саахардаах мас иһиккэ толору харас турара. Эчи минньигэһиин… Харас кыһын устата оҥкучахха лиитэрэ аҥардаах бааҥкаларга турбута, эбэм миигин сороҕор кыралаан күндүлүүрэ.
– Хүүхэм[2], эн улааттыҥ, өйүҥ-санааҥ кэҥээтэ. Уу баһаҕын, мас мастыыгын, иһит сууйаҕын, аны бүгүн тирии ыыһыахпыт. Тириини имитэн баран буруонан ыһаардахха дьэ силигин ситэр, саары буолар.
– Ол төһө өр буолуой? – диэн ыйытабын, салгыы оонньуу бараары.
– Күн киириэр диэри буолуо. Итини киһи барыта сатаабат. Мин барытын бэлэмниэҕим, эн аттыбар олороор. Утаариин нүхэн[3] туора дьону, айдааны уонна кэпсэтиини сөбүлээбэт. Өскөтүн аттыгар сүрэҕинэн-быарынан ылынар киһитэ баар буоллаҕына, иччи тэбис-тэҥҥэ ыыһыырга көмөлөһөр. Оччоҕо тирии ыыс араҕас өҥнөнөр.
– Ол кинини көрүөххэ сөп дуо?
– Суох. Кини киһи хараҕар көстүбэт. Тоҕо диэтэххэ, кистэлэҥ үөрүйэхтэрин сүтэриэм диэн куттанар.
Дьикти даҕаны эбит! Кини, бука, уһун үрүҥ сэҥийэлээҕэ уонна мээнэ айаҕын аппата да буолуо. Таһынааҕы Сэрэмпэл таабай[4] курдук. Кини оҕолор оонньуулларын сөбүлээбэт уонна эмээхсинигэр күн устата биир-икки тылы быктардаҕына да үчүгэй. Таһынааҕы эмээхситтэр инньэ диэн кэпсииллэр. Оттон иччибит мунна Сэрэмпэл таабай кэриэтэ улахан уонна кэтит буоллаҕына букатын үүт-үкчү буолар. Сэрэмпэл кырдьаҕас хаһан эрэ эдэр эрдэҕинэ холкуоһа биэрбит кырдьаҕас атын наһаа таптыыр. Куруук көрөр-истэр, сиэлин тарыыр, имэрийэр. Эмээхсинигэр эппэтэҕин атыгар кэпсиир диэн эмээхситтэр күлсэллэр.
Эбэм улахан сыыҥкабай тааһы уонна тирии ыыһыырга туттар малын ылан, оҥкучах диэки хаамтыбыт. Онтубут буоллаҕына от кыбыытын кэннигэр, бүччүм сиргэ баар. Күн уота сааскылыы сылаанньытар, сылаас тыал сирэйбитин имэрийэр. Өндөл халлаан күп-күөх өҥнөөх. Оо, муҥура суох киэҥ куйаар… Күҥҥэ илиибин уунан, ытыспын нэлэтэн, харахпын симэн турабын.
– Мэниктээмэ. Аны тыал түһүө. Кэл манна, көмөлөс, – диэн эбэм дьаһайда.
Кини хаппыт бэс туораахтарын, иннэлээх лабааларын, киини мунньан баран туоһу уматта. Түптэ буруолаан барбытыгар эбэм сэрэнэн оҥкучаҕар тарыйда, онтуката өссө хойуутук буруолаата. Күөх унаар буруо тунааран халлааҥҥа тиийэ тарҕанара ханнык эрэ уһулуччулаах худуоһунньук дьиктилээхэй ойууну-бичиги ойуулуурун курдук көстөр. Бу, баҕар, оҥхой иччитин уһун сэҥийэтэ буолуо диэбиппэр эбэм сөбүлээбэккэ ботугураан мөхтө. Оҥкучаҕы эргиччи уһун синньигэс ураҕастары анньан баран төбөлөрүн холбуу баайда уонна үрдүгэр тириини саба бырахта. Ураҕастарга тиирэ быраҕыллыбыт тирии хотугу омуктар чуумнарын курдук көһүннэ. Эбэм саба бырахпыт тириилэрин, ханан да үүт-хайаҕас хаалбатын курдук, таҥас туттарарынан бэйэ-бэйэлэригэр хам туттартаата.
…Ол кэнниттэн мин түптэни манаан, быыкаайык талбактаах[5] намыһах мас олоппоско олордум. «Бу эмиэ хайалара оҥоттороруй? Бэйэбит сүөһүбүт тириитин оҥорбокко. Тоҕо атын дьоҥҥо көмөлөһүөхтээхпитий?» – диэн ыйытабын. Онуоха эбэм: «Доржи-Ханда (ол аата мин) сүрдээх сатабыллаах диэн сурах тарҕаммыт. Ол иһин көрдөһөллөр буоллаҕа дии, онтон хайдах батыаҥый. Дьоҥҥо кыаххынан көмөлөстөххүнэ – кэлин үтүөнэн төннүөҕэ».
Ааҕарга үөрэммитим кэннэ түптэлээһин үлэтэ урукку курдук чуҥкук уонна ыарахан буолан бүппүтэ. Түптэни маныы таарыйа кинигэ ааҕабын. Сороҕор айылҕаны көрөбүн-истэбин. Баруун хайа чугас аймаҕым курдук, мин эһэбинии сүүһүн мэлтэтэн, дуоһуйбуттуу аттыбар: «Олор, олор, олорор киһи оннун булар», – диир курдук. Онуоха мин саҥа таһаарбакка мөккүһэбин: «Оттон кинигэҕэ маннык суруйаллар дии: «Хамсан-хамсан, үп-харчы кэлиэ»».
«Туох барыта кэмнээх-кэрдиистээх. Тулуурдаах киһи баҕарбыта барыта туолар», – диэн Баруун хайа түмүктүүр.
– Тулуур диэн тугуй?
– Тымныы-итии диэн аахсыбакка, үөһэ-аллараа түһэргин тохтоппокко, дьүккүөрдээхтик салгыы баран иһиэхтээххин, мэһэйдэртэн-таһайдартан толлубакка, тулуурдаахтык инниҥ хоту дьулуһан ис. Тулуурдаах киһи хаһан да өлөн-охтон биэрбэт, таласпыт чыпчаалыгар тиийэр, – диэн Баруун хайа санаатын салгыыр.
…Уу чуумпутук иһийэн, тулалыыр эйгэбин кытта силбэһэн олордохпуна, маннык түбэлтэ буолбута: «Утатай!»[6] – эмискэ күрүө кэнниттэн ким эрэ сөтөллөрө иһилиннэ, онтон кып-кыра сэргэх эмээхсин тахсан кэллэ уонна саҥаран күлүбүрэттэ:
– Хайыа, Доржи-Ханда, тирии ыыһыы олороҕун дуо? Ээ, инньэ дииллэрэ, дьоҕурдааххын истибитим. Бу ким аҕалбыт тириитэй?
Улаханнык саҥарыа суохтаахпын өйдөөммүн, тарбахпын уоспар даҕайан «оргууй» диибин, эмээхсиним онно адьас кыһаммакка өссө тэптэн чаҕаарар:
– Эһиги, Туртуевтар аҕа ууһа, олус сатабыллааххыт. Ийэҕинээн кинилэри баппыккыт. Эбэҥ эйигин ииттэҕэ, онон кинилэр удьуордарын утумнаабыккын…
Кини кэрээнэ суох тыллара, бөп-бөдөҥ тобурах кэриэтэ кулгаахпын тымныынан хаарыйаат, сиргэ төкүнүйдүлэр. Кыайан тутан ылбатым…
Киһи соһуйуох чопчу ол түгэҥҥэ оҥкучаҕым түгэҕэр туох эрэ тас-няс[7] тыаһаата, уот өрө күлүбүрээн таҕыста. Уот төлөнө тириини хас да сиринэн дьөлө сиэтэ. Соһуйаммын эбэбин үөгүлээтим. Онуоха эмээхсин сүтэн хаалла!
– Баҕайы билбэтэҕэ буолар! Туохха эмиэ манна кэлэн мээнэни тылласта, билэр… Барытын бэркэ билэр… – тиэтэйэн кэлбит эбэм үөхсэ-үөхсэ ситэ ыыһаммакка умайбыт тириини ураҕастан уһулла.
Мин оҥкучаҕы өҥөйөн көрдүм. Кыыһырбытын-уордайбытын биллэрэн баран, оҥкучах иччитэ уоскуйда. Онон-манан уот күөдьүйэ сыһан баран умуллан хаалла. Эбэм онно санзай[8] бырахта уонна алҕаһым иһин алы гын диэн көрдөстө. Кэриэрбит тириини бас билээччигэ эбэм хайдах-туох диэн быһаарбытын билбэппин, Ринчин ыала эмээхсинниин били тыллаах эмээхсини тыыннара тахсыар диэри үөхсүбүттэрэ.
Хаһан даҕаны итинник түбэлтэ тахсыбатаҕа, ол иһин ити түгэн өйбөр умнуллубаттыы иҥэн хаалбыта.
«Өрүүтүн дьон-сэргэ, айдаан-куйдаан ортотугар сылдьыбакка, сороҕор чуумпурар, бэйэни иһиллэнэр ордук буолааччы. Оччотугар өйгөр өй эбиллиэ», – диэн ити түгэнтэн оҕо эрдэхпинэ иҥэриммит санаам биэс уонча да сыл ааспытын кэннэ мин өйбөр-санаабар бигэтик иҥэ сылдьар.
Ардыгар уоскуйа түһэр уонна олоҕу ис иминэн ылынар үөрүйэх туһалыыр ээ. «Утаариин нүхэн тоҕо миэхэ аламаҕай эбитэ буолла?» – диэн сороҕор бэйэм бэйэбиттэн ыйытабын. Ол хардата судургу: хас биирдии оҕо бодхисаттва[9] кэриэтэ, кини иирсээҥҥэ кыттыспат, үрүҥ-хара, сымыйа-кырдьык диэн араарбат – биир тылынан эттэххэ ып-ыраас куттаах-сүрдээх. Айылҕа ону билэр уонна кинини арчылыыр, араҥаччылыыр.
Сороҕор мунаахсыйыы уонна дьиксинии үүйэ-хаайа туттаҕына, муунтуйуу эбэтэр хайдах буолуохпун билбэт буолар түгэммэр ол быдан үйэтээҕини өйбөр-санаабар тилиннэрэбин. Кыбыы кэтэҕэр тирии ыыһыыр оҥкучах аттыгар олорор кыракый кыысчааны. Тулалыыр эйгэбин кини хараҕынан көрөбүн, сүрэҕинэн ылынабын, оччоҕо бу тигиниир-таҕыныыр олоххо кутум-сүрүм оннун булар…
[1] Тэрлиг – бүрээттэр халааттара.
[2] Хүүхэм – кыыс оҕону таптаан ыҥырыы.
[3] Утаариин нүхэн – тирии ыыһыыр оҥкучах.
[4] Таабай – кырдьаҕас оҕонньор.
[5] Талбаг – олорорго аналлаах кыракый сыттык.
[6] Утатай – саҥа аллайыы.
[7] Тас-няс – уот умайар тыаһа.
[8] Санзай – сыт таһаарар оттор.
[9] Бодхисаттва – ис кутун туох баар тыынар тыыннаах туһугар анааччы.
Анастасия Еремеева тылбааһа
«Чолбон». — 2026. — №7
