Радиоприемниктан эрчимнээх марш кутуллар, онтон диктор куолаһа дуораһыйда: «Эфиргэ «Спортивнай Саха сирэ» радиобюллетень уочараттаах таһаарыыта. Россия көҥүл тустууга чемпионатын туһунан кэпсииригэр биһиги тренер Николай Николаевич Волковтан көрдөстүбүт. Баһаалыста, Николай Николаевич». Микрофон «лыс» гынна, онтон кини холкутук кэпсиир саҥата иһилиннэ: «Биһиги уолаттарбыт быйылгы Россия чемпионатыгар cөҕүмэp кыайыыны ситистилэр — Алквиад Иванов, Петр Алексеев, Альберт Захаров, Эдуард Гегеев РСФСР чемпионнарынан, оттон Николай Гоголев, Алексей Ермолаев, Владимир Данилов «үpүҥ көмүс», Николай Алексеев «боруонса» призердарынан буоллулар…».
«Ураа!»— радионы истэ турбут Сашалаах Коля үөрүүлэригэр өрө ыстанан ылаат, таһырдьа ойдулар — утары доҕотторо Сережа Васильев, Саша Андреев, Толя Петров сырсан иһэллэр. Уолаттар омуннарыгар буолан бэйэ бэйэлэрин истибэккэ саҥаран бардылар:
- Иһиттигит дуо, иһиттигит дуо? — Түөрт чемпион… |
- Оттон Гоголев Кишиевы хайдах кыайбытай ээ?!
- Чэ, Саша, эйиэхэ баран хаһыаттан кырыйбыккын көрүөххэ…
Оҕолор Ивановтар дьиэлэригэр тэбиннилэр. Саша «кистэлэҥ сириттэн тэллэҕин анныттан хаһыаттан быһа кырыйбытын кичэллик уура сылдьыбытын таһаарда. Уолаттар (хаһыс төгүл эбитэ буолла?) бөҕөстөр уруһуйдарын уонна кинилэр РСФСР чемпионатын иннинэ биэрбит интервьюларын aaҕан бардылар.
- Петр Алексеев Али Алиевы кытта тустара буоллар, apaaha, кыайыа этэ.
- Һы, эттэххин дии, Али Алиев: дойдуга хаста бастаабытын билэҕин дуо?!
- Буоллун, син биир…
Мөккүһэн ньамалаһа түстүлэр, өтөрүнэн бүппэт мөккүөр тоҕо тардылыннаҕа диэн кэбис.
Сашалаах ийэлэрэ Варвара Григорьевна oҕoлopyн көрө туран мичээрдээн кэбистэ: «Кырдьык-хордьук бары чиэппэр күүстээх дьоннор буолуохтарын баҕараллар ээ…»
…Саша кыра сылдьан aҕaлapa Николай Матвеевич тайҕаттан бултаан кэлэрин тэһийбэккэ-тулуйбакка кэтэһэрэ.
- Ийээ, ийээ, aҕабыт хаһан кэлиэй?
- Сыллыый, aҕаҥ сотору кэлиэ…
Биирдэ Саша оскуолаттан кэлбитэ дьиэтин айаҕар олус үөрбүт-көппүт көрүҥнээх убайа Коля турара.
- Саша, ким эрэ кэлбитэ-ээ, мин ону эйиэхэ эппэппиэ-эн.
- Аҕам дуо?
Саша үөрүүтүттэн aтаҕа сири билбэт буолан дьиэҕэ ойон киирбитэ уонна чэйдии олорор aҕатын көрөн coһуйан чугурус гына түспүтэ: «Оок, үөрэх киһитэ кэллэ, тыый, оҕом букатын эр бэрдэ буолбут дии»,- аҕата Сашаны бэрт чэпчэкитик көтөҕөн ылбыта. Саша кыбыстан (ханныгын да иһин бэйэтин аны кыра оҕонон ааҕыммат) уонна ахтыбыта да бэрдиттэн буолуо — түһээри мөхсүбүтүгэр — аҕата: «Бэйи эрэ, оҕобор тугу эрэ көрдөрүөм» — диэт оҕотун көтөхпүтүнэн түгэх хоско киирбитэ. Онно били «Колобок» диэн остуоруйаҕа ойууга баар Албын Саһыллара илэ бэйэтинэн тыыллан сытара.
— Оҕом хойут улааттаххына эмиэ байанайдаах булчут буолаар, — аҕата уолун сыллаан баран муостаҕа түһэрбитигэр, Саша аһыырын да умнан таһырдьа ыстаммыта — билигин кини доҕотторугар аҕата Албын Саһылы бултаан кэлбитин туһунан кэпсиэҕэ.
Оччолорго Саша улааттар эрэ эмиэ халлаан сырдыаҕыттан им сүтүөр диэри күндү түүлээҕи сонордоһо, чоҥкуйа кырыарбыт оту-маһы быыһынан туут хайыһарынан сыыйыта тэбэн ааһар булчут буолар баҕалааҕа. Ол эрээри биирдэ сайын ыһыахха тустууну көрүөҕүттэн ити санаата түөрэҥэлээн барбыта…
Хатыҥ чараҥ күөх бочур сэбирдэхтэрэ сикиэр тыалтан биллэр биллибэттик суугунаһан ылаллар. Бөҕөстөр тустар сирдэрин тула олус элбэх киһи тоҕуоруспут. Сашалаах олох түһүлгэ кытыытыгар киирэн олордулар. Түһүлгэ ортотугар атыыр оҕустуу суон моонньун лыхатан, быһыта баайталаабыттыы модьу илиилэрин даллаччы туттан нэһилиэк биир күүстээҕэ Махатта хааман даадаҥалыыр.
— Хайа, ким киирэр баарый?
— Оттон били күүстээх Корнилов?
— Иһэр, иһэр…
Түһүлгэ биир өттүттэн Махататтан итэҕэһэ суох толуу көрүҥнээх күүстээх Корнилов аа-дьуо киирэр. Махатта киниэхэ чугаһаан иһэн эмискэ сүнньүттэн харбаан ылар, туох баарынан Күүстээҕи умса баттаан барар. Корнилов сирэйигэр хаана ыгыллан таҕыста, умса түһүмээри чинэрийэн туран эмискэ Махаттаны хонноҕун анныгар тыһынан күүскэ баҕайы охсон «лас» гыннарар, биирдэрэ соһуйан ыһыктан кэбиһэр, Күүстээҕэ түөскэ кэйэн баран атахха тэбэр — Махатта куул курдук күөх окко таралыйа түһэр. Бу сырыыга Күүстээх Корнилов хотто…
Оҕолор Чуона өрүскэ сөтүөлээн тахса-тахса тустан хачыгыраһаллара. Биир уол Махатта, иккиһэ — Күүстээх албаһын үтүктэн көрөллөр да, соччо-бачча табыллыбат этэ. 1964 сыллааҕы Россия чемпионата Якутскайга буоларын туһунан сурах тарҕаныаҕыттан оҕолор наар тустуунан «ыалдьыбыттара». Чемпионат хайдах баран иһэрин радиоттан, хаһыаттан кэтииллэрэ, Костя Луковцев, Коля Неустроев диэн улахан кылаастарга үөрэнэр оскуола оҕолоро бу түһүлгэҕэ тустар сурахтарын олус үөрэ уонна ордугуpгуу саныы истибиттэрэ.
…Саша түүн уһуктан кэллэ уонна утуйбакка өр баҕайы сыппахтаан баран, оҕото сыҥырҕаабытыгар оронуттан турда. Кыысчаана суорҕанын түһэрэн тоҥон түүрүллүөҕүнэн түүрүллэ сытаахтыыр. Аҕата суорҕаны ылан кичэйэн үллүйдэ уонна: «Уум олох көтөн хаалбыт ээ»,— дии санаан баран, тыаһа суох атаҕын төбөтүнэн сыбдыйан кухняҕа тахсан олордо.
Уу-чуумпу. Арай сотору-сотору массыыналар сирилэһэн ааһаллара уонна Панфилов паркатын диэкиттэн төннөн иһэр ыччаттар көхтөөх күлсүүлэрэ, гитараҕа оонньууллара иһиллэр. Алма-Ата куорат үрдүнэн сайыҥҥы нуурал түүн малыйбыт, күнүһүн тыастаах-уустаах, кэлиилээх-барыылаах кинилэр олорор Фурманов уулуссаларынан биир эмэ ааһар массыыналартан уонна ол ыччаттартан ураты туох да суох — иһиллээбиттии уу-чуумпу.
Саша чочумча хамсаабакка олордо, хараҕар ааспыт күннэр-дьыллар бу баардыы көстөн кэллилэр…
1974 сыл. Тегеран куорат. Өҥүрүк куйаас таҥнары сатыылаабыт, биир дьикти кэрэ оҥоһуулаах кырдьаҕас куоракка бүгүн кэлии-барыы, сэргэхсийии. Буолумуна да — Тегераҥҥа көҥүл тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы түһүлгэ буолбута бүгүн төрдүс күнэ. Стадиоҥҥа киһи ыы-быччары, билиэт булбатах дьоннор ааҥҥа үтүрүһэллэр, сорохтор икки метр үрдүктээх стадион олбуорун үрдүнэн түһээри гыммыттарын эккирэтэн субу-субу полицейскайдар свистоктара хатаннык чыһыырбахтыыр.
Стадиоҥҥа туруоруллубут улахан громкоговорителлэр бэркэ кичэйэн «Александр Ифаноп» диэн ньиргитэллэрин кытта, тута тыһыынчанан дьон ортолоругар буурҕа түспүтүнүү аймалҕан буолла.
Хаар маҥан баттахтаах, тюбетейкалаах ытык кырдьаҕас аттыгар олорор киһиэхэ: «Совет сирин улуу Пехлевана, биһиги саамай чулуу алта уолаттарбытын ыраастык уурталаата»,— диэн эппитигэр, анараа киһи сөбүлэһэн кэҕиҥнээтэ: «Сөпкө этэҕин, бэл Аскари, Нахочи курдук Иран тустуутун инники кэлэр кэскиллэрин, эрэллэрин киһилээбэтэ ээ.
Көбүөргэ кыһыл триколаах хатыҥыр уолчаан тахсыбытыгар Тегеран салгына ньиргиэрдээх ыһыыттан-хаһыыттан мэктиэтигэр дьигиһийбэхтииргэ дылы гынна.
Бөҕөстөр көбүөр ортотугар тиксиһэллэр. Эмискэ, күһүҥҥү хараҥаҕа чаҕылҕан күлүм гыммытыныы, кыһыл триколаах уол элэс гынар, сонно утарылаһааччыта көбүөргэ эһиллэ түһэр уон күүстээх илиилэринэн-атахтарынан тэбиинэн, сүүһүнэн көбүөргэ сыстан, мостиктаан өрө мэтэрийэн тахсар. Стадион эмиэ ыһыы-хаһыы бөҕөнөн ньиргийэр. Сонно тыһыынчанан дьоннор аллараа сырсан бытарыһан киирэллэр. Сип-сибилигин!.. Саша тимир ытарчатыттан иранец төлө мөхсөөрү араастаан муҥнана сатаата эрээри, кинини ыбылы ылбыт илиилэр улам кытааттар-кытаатан бардылар. Иранец чабырҕайыгар хаана чиҥ-чиҥ кэйиэлээтэ, уонунан тыһыынча киһи мустубут стадиона хараҕap ирим-дьирим буолбахтаан ылла. Күүһэ эстэн көбүөргэ налыс гынан хаалла. Саша көбүөртэн тахсарыгар омуннаах-төлөннөөх ыалдьааччылар: «Улуу Пехлеван! Улуу Пехлеван! Улуу Пехлеван!»— диэн хаһыытаһа-хаһыытаha кинини таарыйаары, ырбаахытыттан тардаары ыксаттылар. Күүстээх киһини таарыйдахха, ол күүһэ таарыйбыт киһиэхэ бэриллэр диэн иранецтар итэҕэллэригэр баар. Ити да иһин бу маннык кинини тутан-хабан көрөөрү үтүрүһэн эрдэхтэрэ…
Саша тренерин Юрий Шахмурадовы кэнниттэн ыга кууста, төбөтүн кини хонноҕун анныгар кистии аста уонна итинник ньыманан бэрт нэһиилэ ый-хай бөҕөнү түһэрэр, үүнэ-тэһиинэ суох барбыт ыалдьааччылартан төлө туттаран стадионтан тахсыбыттара. Ыалдьааччылары да өйдүөххэ сөп — кинилэр сэттэ бастыҥ бөҕөстөрүн ыраастык уурууну Ираҥҥа өтөрүнэн көрө иликтэрэ…
Улуу пехлеван. Иранецтар уонна туроктар биир эмэ уһулуччулаах бөҕөскө биэрэр ытык ааттара. Саша хайдах бу маннык Улуу Пехлеван буолар чиэскэ тиксибитэй? Бээ-бэ, хайдах саҕаланна этэй?
Тохсус кылаас үөрэнээччитэ Саша Иванов Якутскайга кэлэн «Спартак» общество уолаттарга чемпионатыгар улахан сырата суох бастаабыта. Онно кинини Чурапчытааҕы спортивнай оскуола директора К. С. Постников көрсөн: «Миэхэ үөрэнэ кэл, эйигиттэн улахан тустуук тахсарыгар көмөлөһүөххүт»,—- диэн эппитэ.
Ити курдук Саша Чурапчыга баар буолбута. Кини аан маҥнай спортивнай саалаҕа дьарыктана кэлбит күнүн хаһан да умнуо cyoҕa. Дмитрий Петрович Коркин Сашаны ыҥыран ылан Илларион Федосеевы, Петр Платоновы, Юрий Цыкунавы кытта туһуннаран көрбүтэ. Дьэ манна киһи өйдөөбөт туох эрэ дьүүлэ-дьаабыта суох дьыала тахсыбыта. Саша дойдутугар, ону ааһан, республика «Спартагар» уолаттарга тэҥнээҕи булбатах буолан, бэйэтин син орто баайыы тустуугунан сананар этэ. Онтуката ханна баарый?! Бу уолаттарга киирээт, олох илиитэ-aтaҕa суох курдук буолан, астахтарын, тартахтарын аайы баран түһэ сылдьара. Туран эмиэ утарылаһан тарапаччыһан көрөрө, сонно туох эрэ биллибэт күүс кинини көбүөргэ элээрдэрэ. «Эс, хайдах бaҕайыный?»— дни санаат, Саша ойон турара, тута кини хаһан да билбэтэх албаһынан уолаттар көбүөрү хаттаан буллараллара. «Бэрэбиэркэлиир» тустуу кэнниттэн Саша сирэйэ итий-итий гынан, көбүөртэн олус кыһыйан уонна кыбыстан тахсыбыта: «Дойдубар төнүннэхпинэ сатаныыһы. Хаһан мин ити уолаттар курдук тустуохпунуй…»— дии санаабыта. Ону таайбыт курдук Петрович: «Санаapҕaaмa, доҕоор, эһиил Советскай Союз чемпиона буолуоҥ»,— диэбитэ. Cаша соһуйан тренер сирэйин-хараҕын одууласпыта — бaҕap, күлүү гынара буолаарай? Суох, Петрович хаһан баҕapap буоларыныы, холку этэ. Итинтэн ыла дьиҥнээх тустуу аартыгынан сындалҕаннаах уонна умсугутуулаах айан саҕаламмыта. Оруобуна уһулуччулаах тренер эппитин курдук буолбута — эһиилигэр Александр Иванов Советскай Союз үөрэнээччилэрин спартакиадатыгар чемпионнаан, бастакы кыһыл көмүс медалы ылбыта…
Онтон аны бу билигин тапталлаах Ийэ дойду чиэһин көмүскүү акыйаан уҥуор Канадаҕа барыахтаахтар. Саша оскуолаҕа үөрэммит сылларыгар бииргэ үөрэнэр кыыһынаан Варя Макаровалыын доҕордоспуттара. Бу ыраас, килбик эдэр саас бастакы күүстээх доҕордоһуута истиҥ иэйии чувствотыгар — тапталга кубулуйбута. Oнoн кинилэр ыал буолбуттара. Билигин икки oҕoлоохтор: Аля уонна Афоня. «Кэргэним барахсан. Өрүү aҕаҕытын көрбөккө уһуннук да уһуннук дьиэҕитигэр олордоххут. Эһиги да баар буолаҥҥыт, мин маннык кыайыылары ситиһэн эрдэҕим»,— диэн Саша олоҕун доҕоругар махтана санаата. Кинилэргэ саамай үөрүлээх күн — бу биирдэ эмэ аҕалара өрөбүлгэ иллэҥсийдэҕинэ буолар. Оччоҕо «Жигули» массыыналарыгар олорон xaйaҕa тахсаллар, эбэтэр Капчигайскай Myopaҕa киирэллэр. Саша оскуолаҕа үөрэнэр кэмиттэн баяҥҥа олус таптаан оонньуура, ол да иһин билигин саха студеннарын түмсүүлэрэ буоллар эрэ эмиэ баяҥҥа оонньуурун сөбүлээччи. Ол эрээри кини дьиэтигэр олороро аҕыйах. Сотору-сотору сүүмэрдиир эрчиллиилэр, күрэхтэһиилэр…
Саша соторутааҕыта телевизорынан көрбүт «Одиннадцать надежд» диэн киинэтин өйдөөн кэллэ. Онно биир аатырбыт футболист кэргэнэ футболу өлөрдүү абааһы көрөр: «Аҕабытын үксүн телевизорынан көрөбүт, ону да көхсүн — алтыс нүөмэр»,— диэн этэр. Варя эмиэ оннук эбитэ буоллар, ханнык спортивнай ситиһиилэр баар буолуохтар этэй? Хата, кэргэнэ өрүүтүн киниэхэ көх-нэм, сүбэ-ама буола сатыыр, кыайыы-хотуу кынаттанан кэллэҕинэ кини туһугар ордук үөрэр, онтон кыайыы үрдүк өрөгөйө өссө улаатарга, тупсарга дылы буолар… «Эһиги тускутугар, Сахам сирин уонна Ийэ дойдум туһугар мин хайаан дaҕaны үчүгэй тустууну, көрдөрүөхтээхпин»,-— дии санаабыта Саша ол сайыҥҥы хараҥа түүн дьиэтигэр олорон. Кырдьык, Саша Олимпиадаҕа Совет сирин дьиҥнээх тустуугун, Улуу Пехлеван хапсыһыыларын чaҕылxaйдык көрдөрбүтэ. Финалга диэри көрсүбүт дьоннорун барыларын эбэтэр көбүөргэ санныларын xaптaҕaйдapынaн ыраастык ууран эбэтэр очконан лаппа сабырыйан тиийбитэ. Aaҕааччылар билэллэрин курдук, олимпийскай оонньууларга 52 кг. диэри ыйааһыҥҥа Советскай Союзтан ким барыахтааҕа бэрт өр чуолкайдаммакка сылдьыбыта. От ыйын саҥатыгар буолбут Тельман Пашаевтыын бүтэһиктээх быһаарыылаах көрсүһүүтүгэр Саша чиэстээхтик хотон, Олимпиадаҕа барар путевканы бигэтик ылбыта. Онон, кырдьыгынан эттэххэ, Олимпиадаҕа көрсүөхтээх саамай сүрүн утарылаһааччыларын тустар ньымаларыгар учугэйдик бэлэмнэммэккэ тиийбитэ бүтэһик көрсүһүүтүгэр таайбыта. «Тахсар күннээх дойду» улуу бөҕөһүнэн ааттанар Такедалыын бүтэһик мүнүүтэлэргэ тиийэ тэҥҥэ эрийсэн иһэн партерга эрийтэрэн, тоҕус очкону төлө туппута. Онон олимпийскай оонньуулар үрүҥ көмүс медалларын ылбыта.
Саша ити хапсыһыытын туһунан кэпсэппиппитигэр кини: «Чэ, бэйи, Такедалыын өссө да көрсөр инибит»,— диэбитэ. Ити aҕыйax тыллаах этиигэ кэлэргэ улахан эрэл, улуу пехлевантан аан дойду бастакы нүөмэрдээх бөҕөһө буолар кыах Caшаҕа баара өтө көстөр…
Олимпийскай оонньуулар — бу аҥардас спортивнай күрэхтэһиилэр эрэ буолбакка, политикаҕа эмиэ сыһыаннаах. Toҕo диэтэххэ, хайа дойду ыччаттара ордук эт-хаан уонна өй-санаа өттүнэн бэлэмнээхтэрэ чуолаан бу оонньууларга көстөр. Ааспыт олимпийскай оонньуулар социалистическай система дойдулара ити өттүнэн атыттартан лаппа ордуктарын чаҕылхайдык көрдөрдө. Ол иһигэр Олимп хайатыгар биһиги Сахабыт сирин үс чулуу бөҕөһө кыттыбыттара олус үөрүүлээх. Ону ааһан кинилэр үһүөн олимпийскай медалларынан дойду кыайыытын хаҥатыстылар. Санаан көрүҥ — Монреаллааҕы Олимпиадаҕa Франция сүүмэрдэммит командата икки «кыһыл көмүс», икки «үрүҥ көмүс», биэс «боруонса», Иран биир «үрүҥ көмүс», биир «боруонса», оттон оонньуулары ыыппыт Канада бэйэтэ биир да кыһыл көмүс медальга тиксибэтэҕэ!
Онон,уолаттарбыт сөҕүмэр спортивнай кыайыылара — бу ленинскэй национальнай политика өрөгөйдөөһүнүн чаҕылхай көстүүтэ. Ол да иһин биһиги бүгүн олимпиец-уолаттарбыт бэйэлэрин улахан кыайыыларынан Коммунистическай партияҕа, Советскай правительствоҕа муҥура суох махтаныыларын ис сүрэхпититтэн өйүүбүт уонна инникитин да Олимп хайатын чыпчаалыгар тахсар советскай спортсменнарга хотугу кыраайбыт представителлэрэ баар буо- лалларыгар эрэнэбит.
Е. Неймохов
«Чолбон». — 1997.— бэс ыйа.
