***
Таптыыбын тымтар сарсыарданы,
Эрдэ турарбын таптыыбын!
Баҕарабын күннээх саһарҕаны
Сүрэхпэр илдьэ сылдьыахпын.
Баҕарабын мэйии эргийэр
Тыбыс-тымныы чэбдик сииктии,
Дьон туһугар, доҕор иннигэр
Олоруохпун сырдыы, мичээрдии.
Баҕарабын күн анна бүтүннүү
Күн күлүмүн иҥэриниэҕин…
Таптыам суоҕа барык түүнү –
Ханнык да ыар санаа мэҥэһиннин!
***
Сарсыардааҥы сарыал хайа тарта
Хараҥа халыҥ хара быыһын.
Көрүҥ эрэ төрөөбүт Бүлүүм айылҕатын,
Хайдах курдук кытара кыыспытын!
Илиибэр – Сергей Есенин кинигэтэ.
Санаабар – эдэр саас модун кыната.
Сахам сирин айылҕатын кэрэтэ
Угуйар миигин үрдүккэ, ыраахха!
Түөспүн арыйа баттаатым – тыал үрдүн,
Үрдүн аҕыраабат эрчими кута.
Күндээрэн тахсыа сип-сибилигин күн,
Көмүс кыымнарын күөх кырыска кута.
Баҕарабын, икки илиибин даллатан,
Саҥа олоҕу көрсүһэ көтүөхпүн.
Эдэр саас, кынаттаах эдэр саас аатыттан
Ийэ дойдубар андаҕайан сүгүрүйүөхпүн.
Сүрэх, тэп!
Сүрэх, үөр!
Сүрэх, ыллаа!
Сүрэх, таптаа куһаҕантан атыны!
Таптыыбын дибилийэр бааллаах
Олоххо үөскүүр омуннаах эдэр сааһы!
***
Мин өлүөхпүн баҕарбаппын,
Баҕарбаппын хаһан да,
Бүппэт сырдык сарыалыныын
Мэлдьи баар буоллун сарсыарда!
Мэлдьи күллүн бэйэтин чуор
Саҥатынан күөх үрүйэ.
Киниэхэ эрэ анаан чуо
Күн көмүһэ сүгүрүйэр.
Күөрэгэй эмиэ ыллаатын
Чараас салгыны уулларан,
Кыыс оҕо килбик тапталын
Билинэрин санатан.
Чэлгийэ турдун мэлдьи күөх,
Өҥ-быйаҥ туоһутунан.
Ол курдук үөрүөх-көтүөх
Кырдьары да умнан.
Мичээр буолан мэлдьи тылын,
Сибэкки, эн, мунчаарбакка,
Хас, эдэр сүрэх, түөс ахсын
Силигилээ хагдарыйбакка.
Мин өлүөхпүн баҕарбаппын,
Баҕарбаппын хаһан да!
Ама, чаҕылхай сарыалын
Күлүгүрдүө дуо сарсыарда?
Мин түөспэр долгун кыынньар,
Күн умайар мин сүрэхпэр.
Күүрээннээх эдэр санаабар
Сир сөрүүн силбигэ биллэр.
Күн, сир, халлаан мунчаарбатын
Хаһан да өлөр туһунан,
Киэһэ буолан халыйбатын
Сиикэрик бороҥ туман.
Мин өлүөхпүн баҕарбаппын,
Баҕарбаппын – эрэнэбин!
Санаан ылыҥ тыҥ хатыытын,
Хатыҥ чуумпу сэбирдэҕин…
***
Кэрэ кыысчаан, килбик кыысчаан,
Үчүгэйиэн сааскы суугун.
Күлэн-үөрэн тырыбынаа –
Курус хатыҥ долгуйуоҕун.
Чуумпу сырдык сарсыардаҕа
Күн толбонун ыһыахтаатын,
Эйигиттэн чараас тыаҕа
Күөх титирик үөһэ тыыннын.
Мэник сүүрүк тыгыалаатын
Курустаалы ыһа-ыһа,
Чэпчэкитик эн хаамаргын
Санатыа дуу чэгиэн тыаһа?
Кэрэ кыысчаан, килбик кыысчаан,
Үчүгэйиэн сааскы суугун.
Күлэн-үөрэн тырыбынаа –
Курус хатыҥ долгуйуоҕун…
***
Сааһын тыллар күөх торҕо
Мичээрдиирин мэлдьэһэн,
Сэгэртэйиэм, эн тоҕо
Тоҥуйгунуй мэлдьитин?
Эйигиттэн сылтанан
Мөлтөх бэйэм күүһүртүм,
Хараҥаны сырдатан
Ырыабынан күүрбүтүм.
Сулустардыын кэпсэтэ
Эйигинниин хаамсыахпын,
Үргүүк таба кэриэтэ
Тоҕо сүтэн хаалаҕын?
Соҕотоҕун сир үөһэ
Туран хаалтым да иһин,
Үөһэ тыыныа мин туспар
Хаһан эрэ сүрэҕиҥ…
***
Умун миигин дьоллоох кэмҥэр,
Умун, көрдөһөбүн, умун.
Сырдык сарыал кыыстын имҥэр,
Түөскэр үөрүү уһугуннун.
Умун миигин дьоро киэһэ,
Оччоҕуна дьоллоох буолуоҥ,
Сулустары сииктии кэһэ,
Хараҥаҕа суолу булуоҥ.
Умун миигин, чэ, баҕардар,
Өйдөөх уоллуун дьаарбайаргар,
Хом саныам суоҕа суобаскар,
Эрэнэбин эн сыыспаккар.
Умун миигин олох таһы,
Умун, кистээн ытыам суоҕа.
Харах уута тымныы тааһы
Кураанахха алдьатыаҕа.
Көрдөһөбүн уонна өссө
Тоҥуй, болгуо сүрэхтэртэн:
Хомолтону алҕас көрсүөҥ –
Умнаайаҕын дуу, миигин эн.
Умнаайаҕын ити курдук,
Саамай ыар кэмҥэр эн миигин.
Ханна да тиийиим – доҕордуу
Уунуом сылаас илиибин…
***
Эдэркээн сүрэхпин ытаппытынан,
Түөспэр киирдиҥ ырыа буолан, тапталым.
Ол үрдүнэн куота көтөн иһэҕин,
Күндү чыычааҕы санатан, тапталым.
Эн кэрэҕин көрөөрү, харахтарым,
Санньыардылар мунчаарыыттан, тапталым.
Эн ырыаҕын истээри, кулгаахтарым
Чуҥкунууллар чуумпуттан, тапталым.
Харахтарбын симиим: көстөн кэлэр
Кэрэ мөссүөнүҥ сандааран, тапталым.
Кулгаахтарбын саба тутуннахпына –
Иһиллэр лыҥкынас күлүүҥ, тапталым.
Оттон миэхэ илэ дьиҥнээҕинэн
Хаһан кэлэҕин, дьол буолан, тапталым?
ЧӨҤӨЧӨК
(Баллада)
Күөҕүнэн оргуйар тыаҕа
Этиҥ сууллубут маһа
Чөҥөчөк буолан турара,
Сымаланан суунара…
Син эмиэ атын мастардыы,
Сиртэн үрдүккэ тардыһан,
Баай лабаатынан далбаатыы,
Чэлгийбитэ лаглайан.
Таптыыра көҥүл халлааны,
Кини бараммат эйгэтин,
Күнтэн сууллар сардаҥаны
Ыймахтаан сириэдийэрин.
Көтөр-сүүрэр күннээн ааһар
Чыпчаал төбөтүн чынатан,
Төһө кэм устатыгар
Үүнүөх этэй дьылыгыраан?
Халлааҥҥа сырдык тапталын
Ол мас кистии барбатах,
Чаҕылҕанныын уураһарын
Ким да үөйэн хаалбатах.
Арай сымаланан ыанар
Чөҥөчөгө ордон турар…
Хаһан эрэ мин тапталбар
Умайбыппын санатар…
АЙАННЬЫТ
Үгүстүк мин булчут курдукпун.
Үөрүүнэн айаннаан да биэрдим:
Сылдьыбыт сирдэрим суолларын
Сыымайдыыр даҕаны буолларбын,
Сир шарын сэттэтэ эргийдим,
Силлиэни, куйааһы мин биллим.
Ол эрэн булчуттан туспабын:
Уорҕата кырымах саһылбын,
Уордаах кыыл – тыатааҕы арҕаҕын
Ойуурга «кылата» иликпин,
Байанай үөрүүтүн билбэппин:
Бар да бар айдааннаах эликпин!
Туох туһа диэммин бу мэлдьитин
Дьулуурдаах айаҥҥа ыллардым,
Аан дойду киэлитин киэптээммин,
Арҕааны, илини арҕардым,
Аһыыны, ньулууну амсайдым,
Атаҕым тилэҕин чэрдээтим?
Суох, ханна даҕаны булбатым:
Сугуннуу минньигэс тыллардаах,
Сойбот уот суһумнуур сулустаах,
Сурахтаах, суолталаах хоһооммун…
Хайыамый, өбүгэм сиэринэн
Халтархай аартыгы таптыыбын.
Кэм-кэрдии кээмэйэ кэлиэҕэ.
Киһилии көрүүнү билэммин,
Биир өлбөт хоһоону айаммын,
Мин төрүт ордуубун булуоҕум…
Оччоҕо уҥуоҕум үрдүгэр
Уоттаах тыл умайа туруоҕа!
29.12.1973, Түбэй-Дьаархан
ТЫАЛ
Мин тыалга тахсабын,
Мин түөспүн аһабын:
Тыал үрдүн, тыал түстүн,
Тымныйбат сүрэхпэр –
Хабарҕам ыарыйдын,
Хараҕым аһыйдын,
Хардыым да кыараатын,
Хаардаах тыал сахсыйдын!
Чэгиэнтэн, чэбдиктэн
Чэпчээммин тэйэбин.
Дириҥник тирэнэн
Дьиэрэччи этэбин:
Махтал дуу, аргыһым –
Манньытар мин тыалым!
Эн тыалыр, эн кытаат,
Эрдийиэх, чэ, быраат!
Айылҕа тымныыта
Атын да аргыары,
Атаахтаан буолбакка,
Атахха көрсөргө
Алгыыр дии, атастаар!
Таһырдьа тахсыһыҥ,
Тымныынан тамнаһыҥ!
Тымныыга төлөн баар,
Тыйыс баар, чысхаан баар!
Эдэр саас тыалга баар,
Эрчим баар, таптал баар!
…Эстибэт буурҕа, хаар,
Махталбын ыл – бу баар!
Чолбон. – 2023. – №4
