Афанасий Игнатьевич Федоров Үөһээ Бүлүү улууһун Ороһу нэһилиэгэр (билиҥҥинэн Тамалакааҥҥа) 1926 сыл от ыйын 30 күнүгэр холкуостаах сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Барыта тоҕус бииргэ төрөөбүттэртэн үс эрэ оҕо ордубут. Оҕо эрдэҕиттэн оччотооҕу сиэринэн олоҥхоһуттары истэн улааппыт. Холобур, Савва Евсеев, Данил Афанасьев олоҥхолорун. Сэрии сылларыгар нэһилиэгин оскуолатыгар үс-түөрт биэрэстэлээх Тамалакаантан кэлэн үөрэммит. 1943 сыллаахха Бүлүү куоратыгар Н.Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар үөрэнэ киирбитэ. Суруйар эйгэҕэ дьоҕурдааҕа уонна баҕалааҕа манна биллибитэ. Училищеҕа литература куруһуогар сылдьан аан бастакы кэпсээннэрин суруйбута.
Училище саха тылын уонна литературатын учуутала Андрей Ксенофонтович Сивцев тэрийбит литература куруһуога Афанасийга эйгэ өйдөбүлүн, айар тыл кэрэтин туһунан маҥнайгы чиҥ билиини төрүттээбит диэххэ сөп. Куруһуоктан кинини таһынан саха норуотун поэта Иван Гоголев–Кындыл, илиҥҥи тыллары баһылаабыт учуонай Егор Сидорович Сидоров тахсыбыттара. Бу үс уолу бииргэ үөрэнэр доҕотторо Өксөкүлээх, Алампа, Неустроев диэн ааттыыллар эбит. Афанасий Федоровка Алампа аатын иҥэрбиттэр. Андрей Ксенофонтович национализмҥа буруйданан 1948–1956 сылларга хаайыыга олорон тахсыбыта. Устудьуон Федоров бу кэмнээҕи суруктарыттан көрдөххө, киниттэн элбэх киһи киэр хайыспыт. Арай Василий Гольдеров олус бэриниилээх эбит, кэлин бу ыал чугас доҕордоро буолбут.
1946 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн баран, Горнай оройуонугар нуучча тылын уонна литературатын учууталынан ананан икки сыл үлэлиир. Бу кэм туһунан киниэхэ үөрэммит, кэлин бөдөҥ прозаик буолбут Петр Аввакумов ахтыытын ааҕабыт:
«Литератураҕа сыстыым аан бастаан сэттэ кылаастаах Бэс Күөлүн оскуолатыгар Афанасий Игнатьевич Федоров – суруйааччы Афанасий Федоров учууталлыы кэлиэҕиттэн саҕаламмыта диэхпин сөп. Кини кэлээт биһиэхэ литературнай куруһуогу тэрийбитэ. Бэйэтэ кэпсээн суруйар, онтун ааҕан иһитиннэрэр. Дьэ биһиги ким хайдах сатыырынан хоһоон, кэпсээн суруйарга холонобут…»
1948 сыл кулун тутар 21 күнүгэр «Оҕуруот үлэһитэ» диэн бастакы кэпсээнэ «Кыым» хаһыакка бэчээттэнэр. Бу айымньы хаһыат куонкуруһугар биһирэбил бириэмийэни ылбыт.
1948 сыллаахха Дьокуускайга үөрэнэ кэлэр. Бу кэмҥэ Үөрэҕирии министиэристибэтэ учууталлар идэлэрин үөрдэтэр биир сыллаах куурус аспыта. Онно үөрэнэ сырыттаҕына, Афанасий Федоров Саха судаарыстыбаннай музыка-драма театрыгар «Иннибит диэки» диэн бастакы пьесатын туруорбуттара. 1949 сыл саҥатыгар «Киһи», «Люди одной жизни» айымньылара «Кыым» хаһыат 25 сылыгар анаммыт куонкуруска иккис бириэмийэни ылбыттара.
Биллэн турар, эдэр талааннаах суруйааччыны таба көрбүттэрэ. Ол курдук 1949 сыллаахха Саха сирин суруйааччыларын сойууһа Афанасий Федоровы Москваҕа М. Горькай аатынан литература институтугар Иван Гоголевы кытта үөрэттэрэ ыыппыта. Эдэр прозаик онно бэрт ситиһиилээхтик үөрэнэн испитэ. Үөрэнэр кэмигэр Ньурбатааҕы холкуос театрын көрдөһүүтүнэн «Үс хатыҥ» пьесаны суруйар саҕалаабыта.
Бу пьеса 1950 сыллаахха суруллан бүппүт. Маны кэлин сорох өттүн уларытан уонна кылгатан, үс оонньуулаах, прологтаах комедия оҥорон, П.А. Ойуунускай аатынан музыка-драма театрыгар туруорбуттара. Пьеса туспа кинигэнэн 1967 сыллаахха тахсыбыта. Ааптар быһаарыытыгар маннык суруйбут: «Бу “Үс хатыҥ” пьеса тутаах тематынан кэтэх баай хаҥааһынын, кини содулларын утары охсуһуу, уопсай кэтэх баайы бэйэтигэр тардан, кыайан өрөгөйдөөһүнэ, уопсай баай дьон наадатын толору хааччыйар буолан, дьон бэйэтин сөбүлэһиитинэн, өйдөөһүнүнэн кэтэх баай олус олус хаҥааһыныттан аккаастаныыта буолар. Тутаах тематтан төрүттэнэр хос темалар – саҥа дьон таптала уонна өй үлэтэ хара үлэни кытта атыннаһыылара сүтэн иһиитэ».
1951 сыллаахха Афанасий Игнатьевич ыалдьан, дойдутугар төннөн кэлэр, онтон арыый аһардынан баран, Саха сиринээҕи кинигэ кыһатыгар оҕо литературатын салаатыгар эрэдээктэрдээбитэ. Бу үлэлии олордоҕуна, Михаил Иванову–Багдарыын Сүлбэни уонна Василий Яковлевы–Даланы кытта национализмҥа буруйдаан хаайа сылдьыбыттара, онтон буруйа суохтара биллэн, 1954 сыллаахха босхоломмуттара. Хаайыыга олорор кэмигэр айар үлэтин тохтоппотоҕо, икки сыл иһигэр 18 кэпсээни суруйан хаалларбыта биллэр. Хаайыллар түгэнин туһунан кэргэнэ ахтыытын ааҕыаҕыҥ:
«От ыйын 4–5 күннэригэр сууттаатылар. Биһиги ас аҕалан көҥүллэтэн аһаттыбыт. Аан күлүүһэ хатанар. Хайаҕаһынан бастаан көрө сатаатым да, Афоняны төрүт билбэтим. Ол курдук уларыйбыт, дьүдэйбит этэ. Икки күнү быһа онно сырыттым. Быыһыгар экзамен туттардым. Сууттанан бүтэн, массыынаҕа олорон баралларыгар таҥаһа суох быһыылааҕа. Быраһаайдастыбыт. Афоня мин диэки көрбөт даҕаны, мин онтон абаран суруйан турардаахпын. Ону кини кэлин: “Саатарым бэрт этэ”, – диэхтээбитэ».
Хаайыыга сытан айар үлэтин таһынан чугас дьонугар суруйар эбит. Көннөрү сурук эрэ буолбакка, санааларын тиспитэ олус кэрэхсэбиллээх. Холобур, 1953 сыллааҕы суругар сөбүлүүр суруйааччыларын испииһэктээбит – «МОИ ЛЮБИМЫЕ ПИСАТЕЛИ: 1. А.П. Чехов; 2. Л.Н. Толстой; 3. И.С. Тургенев; 4. А.С. Пушкин; 5. М.Ю. Лермонтов; 6. Джек Лондон; 7. Оноре де Бальзак; 8. Ги де Мопассан; 9. Виктор Гюго; 10. В. Шекспир; 11. М. Горькай; 12. А.С. Серафимович; 13. М. Шолохов; 14. А. Фадеев; 15. Ованес Туманян; 16. Ширванзаде; 17. Олесь Гончар. Из критиков больше всех люблю Белинского» диэн дириҥ ис хоһоонноох бэлиэтээһинэ кини айар истиилин, литератураҕа тардыһыытын, киэҥ билиитин көрдөрөр.
Кэргэнин кытта 1951 сыллаахха билсибит. Ол туһунан кэргэнэ маннык ахтар эбит: «Мин 1951 сыллаахха Якутскайга пединститукка үөрэнэ сылдьан, дьүөгэлэрбин кытары пединститут актовай саалатыгар, балаҕан ыйыгар ханнык эрэ биэчэргэ барбытым. Ол нөҥүө күнүгэр киэһээ занятиеттан кэлбитим кэннэ мин педучилище оҕолорун кытта бииргэ түспүт хаартыскабын Чурапчытааҕы педучилищеҕа бииргэ үөрэммит табаарыһым Иван Федосеев аҕалбыта. Кинини кытары биир уол батыһан кэлбит, кинини кытта билиһиннэрдэ. Ол Афоня Федоров этэ».
Кинини көрбүт дьон дьүһүнүн, майгытын туһунан маннык этэллэр:
«…сэмэй, көрсүө майгылаах, аҕыйах саҥалаах, намыын, номоҕон, эдэркээн киһи этэ. Кини хатыҥыр, иринньэх көрүҥнээҕэ, уус киһилии нарын тарбахтааҕа, өркөннөөх сытыы хара харахтааҕа» (Н.А. Габышев);
«Афанасий Игнатьевич уҥуоҕунан соччо улахана суох, хатыҥыр, бастаан көрдөххө саҥата-иҥэтэ суох, аргыый сылдьар киһи этэ. Онтон билсэн-көрсөн бардахха, үгүс кэпсээннээх, күлүүлээх-оонньуулаах буолара. Киһини болҕойон истэр, улахан култууралаах, бэрээдэктээх, киһи барыта ытыктыы көрөр киһитэ этэ. Таҥаһа-саба куруук ыраас, бэрээдэктээх буолара. Нууччалыы ыраастык, үчүгэйдик саҥарара» (И.Е. Федосеев).
1954 сыл сааһыгар Дьокуускайдааҕы пединститут нуучча тылыгар салаатын бүтэрэн эрэр кыыһы – аатырбыт Оруоһуттартан сыдьааннаах Мария Ивановна Бучугасованы кэргэн ылан, ыал буолан, Таатта сиригэр олохсуйбуттара. Үс оҕоломммута: икки кыыс, биир уол. Уус Таатта сэттэ кылаастаах оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ. Манна кини кэлин поэт, суруйааччы буолбут Николай Винокуровы-Урсуну, Василий Тарабукин үөрэппитэ. Бу кэмҥэ төһө да кинини бэчээттээбэттэрин үрдүнэн, «Хагдарыйбат лабаалар», «Үрдүк Дабаан», «Партия чилиэнэ», «Хотугу сулус» сэһэннэри, «Биһиги күннэрбитигэр» пьесаны суруйар. Онно-манна сырыттаҕына, куруук блокнот, харандаас илдьэ сылдьар эбит. Дьону кытта олус тапсан, элбэхтик сэһэргэһэрэ дииллэр. Холобур, чугас ыаллыы олорор холкуоһун бэрэссэдээтэлэ Егор Афанасьевич Таллаевтыын, Антон Петрович Голиковтыын бэркэ тапсан уһуннук кэпсэтэрэ үһү.
Ыал быһыытынан үксүн бэйэлэрэ-бэйэлэригэр олороохтообуттар эбит. Ону үксүн оччолорго оскуолаҕа завуһунан үлэлээбит кэргэнин ахтыытыгар булан ааҕыахха сөп. Афанасий бэйэтэ 21 үөрэтэр чаастаах, салайар кылаастаах, үлэлэтэр куруһуоктаах, ол быыһыгар библиотекарь эбит. Ити билиҥҥи да ааҕыынан бэрт элбэх үлэ. Хаайыыны кытта сыһыаннааҕын быһыытынан, төһө да буруйа суоҕун иһин, дьон дьулайара, тумна сатыыра итинтэн да көстөр. Хайыахтарай, үлэни өрө туталларыгар эрэ тиийэллэр буоллаҕа. Биир күһүн Өктөөп бырааһынньыгар учууталлары ыҥырбыттар эбит да, ким да кэлбэтэх, кэлин ол иһин ыҥырбат да буолбуттар. Арай биирдэ суруйааччы Эллэй быраата, эмиэ репрессия диэн тугун билбит Михаил Романович Кулачиков дьиэтин малааһыныгар ыҥыра сылдьыбыт эбит. Дэлэҕэ даҕаны, кинилэри ыал быһыытынан ааттыылларыгар «Мария Ивановналаах» диэхтэрэ дуо… Тустаахха ыарахан күннэр-дьыллар…
Бу былыттаах халлаан курдук олохторугар өрө тыыныыны, биир улахан үөрүүнү 1955 сыл түстүүр. Саас ыам ыйын 28 күнүгэр күүтүүлээх маҥнайгы оҕолоро – кыыстара Надя күн сирин көрөр. Онон күһүҥҥүттэн урукку олорбут дьиэлэриттэн көһөн, интернат буолан турбут дьиэҕэ дириэктэри кытта дьукаахтаһаллар. Ас астанар хосторо биир эбит. Ыкса кыһын Ойуунускай аата тиллибит сураҕа тиийэн кэлэр. Онтон дьэ сыл бүтүүтэ, ахсынньы ыйга, «Кыым» хаһыакка Афанасий Федоров «Күн тахсыытыгар» диэн бэлиэ ааттаах кэпсээнэ тахсан улахан үөрүү буолар. Кэргэнэ ахтарынан, ити күнтэн Афанасий Игнатьевич «бугуһуйбуттуу үлэлээн», маҥнай «Биһиги күннэрбитигэр» диэн пьесаны, онтон сорох ардыгар күҥҥэ үс-түөрт кэпсээни суруйан кэбиһэр күүстээх үлэҕэ түспүт. Кэргэнигэр тута аахтаран иһэр эбит. Ыалдьыт-хоноһо да сылдьар буолан барбыт, быһата, ыал быһыытынан олохторо төһө эмэ тупсубут: «Дьэ ити курдук икки сыл биллибэккэ ааста. Сайынын сынньанааччы. Сайын иккиэн куоракка киирдибит. Онтон салгыы кини Бүлүүлээтэ, аҕатын аҕалла. Букатын ньиргийэр ыал буоллубут. Мин эдьиийим, сиэним кыыс, эһэбит. Биһиги үһүөбүт. Өссө ол күһүн икки кыыс эбилиннэ. Сэттэ киһи, өссө биир учуутал дьиэлэнэр. Инньэ гынан, үһүс төгүлүн киэҥ дьиэҕэ көстүбүт». Уруккута «Мария Ивановналаах» диэн ыал Федоровтар буола түһэллэр.
1957 сыл күһүнүгэр кэпсээннэрин бастакы хомуурунньуга – «Айан аартыга» бэчээттэммитэ. Ити сыл Саха сирэ Нуучча судаарыстыбатыгар киирбитэ 325 уонна сэбиэскэй былаас олохтоммута 40 сылыгар анаммыта өрөспүүбүлүкэтээҕи литература куонкуруһугар кыттан, «Хагдарыйбат лабаалар» диэн сэһэнин иһин иккис бириэмийэни ылар (туспа кинигэ быһыытынан 1959 сыллаахха бэчээттэнэр) уонна Москваҕа буолбут Саха литературатын уонна искусствотын күннэригэр кыттар. Бу сылдьан Сойуус үрдүнэн киэҥник биллэр суруйааччылары, ол иһигэр Расул Гамзатовы, Александр Твардовскайы көрсөр. Эмиэ ити сыл ССРС суруйааччыларын сойууһугар ылаллар.
Кини айар талаанын прозаик Николай Габышев маннык быһаарбыта:
«…бэйэтин кылгас олоҕор айар үлэ үрдүк үөрүүтүн, соргулаах чаастары, баҕа санаа туолуутун, ыал, аҕа буолар дьолун, ону тэҥэ олох очурун да, ардыгар хомолтолоох түбэлтэлэри көрсүбүтэ. Ол иһин олоҕу, киһи майгытын-сигилитин дириҥник ойуулуур, киэҥник араҥалаан көрдөрөр суруйааччы буолбута».
Кинини үгүс дьон адьас түүннэри-күннэри үлэлиир буолуохтаах дии саныыр эбит. Ол эрээри биирдэ эмэ ыкса киэһэ 11 диэки ыалдьыт-хоноһо кэллэҕинэ, ыал утуйа сытар буолан соһутара эбитэ үһү.
1958 сыллаахха «Олох долгуннара» романын суруйан саҕалаабыт, ол туһунан ити сыл бэйэтэ маннык суруйбута баар: «Балыыһаны булбутум бүгүн үһүс күнүм, быарым ыалдьар. Суруйан иһэрбин салгыам этэ. Үөһээ Бүлүү тыатын уонна Бүлүү куорат революция иннинээҕи, революция, гражданскай сэрии кэмнэрин, холбоһуктааһыны, ааспыт сэриини, быһата, бүгүҥҥү күҥҥэ диэри хабан көрдөрүөхпүн баҕарабын… Сорох түбэлтэлэргэ Бараховы, Аржакову кыратык көрдөрөбүн. Ити дьонтон Бараховы балачча билэбин, кини төрдүбүтүнэн биир нэһилиэкпит, ырааҕынан уруубут».
Бастакы чиэппэр бүтэ илигинэ саһарардаан балыыһаҕа киирэр. Үс ый оройуон киинигэр, куоракка, онтон Москваҕа үс клиниканан сылдьан эмтэммит. Оччолорго киэҥник биллэр профессордар Семенов, Мясников, Петровскай (кэлин ССРС доруобуйа харыстабылын миниистиринэн үлэлээбит) эмтээбиттэр. Сыл аҥаарыгар алта балыыһанан сылдьан эмтэммит. Ол тухары романын салгыы суруйуом диэн илдьэ сылдьыбыт эбит да, ситэрэн биэрбитэ биллибэт. Аны туран, ити кэмҥэ испанка гириип күүскэ тарҕанан, кэргэнин кытта көрсүһэллэрэ бэрт аҕыйах, ол да улахан күчүмэҕэйдээх эбит.
Афанасий Игнатьевич Федоров сырдык тыына 1959 сыл муус устар 19 күнүгэр Москваҕа быстыбыта.
Ситэ суруллубатах роман бастакы чааһа 1960 сыллаахха «Хотугу сулуска» бэчээттэнэн, ааҕааччылар биһирэбиллэрин ылбыта. Романыгар ааты бэйэтэ биэрбэккэ хаалбыт, онон «Олох долгуннара» диэн кэргэнэ Мария Ивановна сүрэхтээбит аата.
1964 сыллаахха нууччалыы тылынан маҥнайгы хомуурунньуга «Я не забуду тебя, Уренча» бэчээттэммитэ. Манна М. Мусиенко, Л. Кафанова, Ю. Шамшурин тылбаастарыгар 22 кэпсээн киирбитэ.
1973 сыллаахха Егор Васильевич Федоров «Творчество Афанасия Федорова» диэн монографията бэчээттэнэн тахсар. Егор Васильевич суруйааччы аатын үйэтитиигэ оҥорбут өҥөтө элбэх, ону ахтар аһарар оруннаах. Холобур, төрөөбүт күнэ-дьыла чуолкай ханнык буоларын «Хотугу сулус» 1969 сыл 3-с №-гэр чуолкайдаан биэрбит. Ол кэмҥэ диэри суруйааччы төрөөбүт күнүнэн 1928 эбэтэр 1927 сыл атырдьах ыйын 28 күнэ диэн сурулла сылдьыбыт, оттон дьиҥнээҕэ, докумуоҥҥа көстүбүтүнэн, 1926 сыл от ыйын 30 күнэ эбит. Аны туран, суруйааччы кэргэнэ Егор Васильевичка рукописьтары биэрэн көрдөрөр эбит. Ол түмүгэр ыстатыйалар, үөһэ ыйыллыбыт диссертация үлэтэ тахсан кэллэхтэрэ.
Ааптартан: ыстатыйа Н.А. Габышев «А. Федоров» (1961), М.И. Федорова «Доҕорум, кэргэним туһунан» (1977), В.Ф. Гольдеров «Сүрэҕим хас биирдии тэбиитин суруйууга аныыбын…» (1996), С.Т. Руфов «Эрдэһиттэр сиэннэрэ» (2006), о.д.а. суруйууларга олоҕуран оҥоһулунна.
Рустам Каженкин
«Чолбон» сурунаал. — 2026. — от ыйа.
