(Кэпсээн)
Маша биһигиттэн бастаан «Саха сирэ» хаһыакка көспүтэ, онтон Үрдүкү Сүбэҕэ барбыта, устунан Ил Түмэҥҥэ үлэлээбитэ.
Кини Ил Түмэҥҥэ син балачча үлэлээбитин кэннэ этэ быһыылааҕа, биирдэ 2000 сыллар саҕаланыылара мин муус устар ый 1 күнүгэр киэһэ 6 чаас ааһыыта эрийэбин:
– Доо, бааргын дуу?
– Ээ, үлэбэр олоробун. Тугуй?
– Тугуй диэн… – мин дьээбэм хаатыгар киирэбин. – Дьэ, Мааха, аат-суол алдьанна, иэдээн буолла…
– Бай, туох буолла…
– Оттон маарыын халлаан аппайыыта анаан-минээн «муус устардыы» тэринэн аҕай кэлбитим…
– Туох-туох диигин?!
– Ити баар… саатар эн өйдөөбөккүн. Оттон бүгүн күннээххэ күннээри оҥостубуппун, сарсыарда планеркаҕа Намыына Иннокентьевна кыайда…
– Бай, туох диэтэ, ол…
– Оттон эттэ ээ: «Бу Маруся эҥин уонна да сорох кэккэ табаарыстар, Этигэни кытта Бокуруоп буолаҥҥыт, бүгүн дьону сүгүн үлэлэтээриҥ эрэ, үлэ элбэх… Оонньуур бокуой суох…» – диэтэҕэ үһү! Абаккабар мин: «Хайа-ыы, мин муус устар 1 күнүгэр дьээбэлээччим суох. Атын күннэр бары – миэннэрэ», – эрэ диэн хааллым. Онон, эрэдээксийэ дьоно бары эрдийэннэр, күө-дьаа бэйэ-бэйэлэрин хаадьыластылар аҕай быһыылаах… Мин эрэйдээх манна үлэҕэ баттатан олордум, ыраахтан күлэр эрэ саҥаларын ымсыыра иһиттим.
– Оо, дьэ чахчы буораппыт буолбаат, хотуой?! Ол да иһин испэр бүгүҥҥү ааттаах күҥҥэ бэйэм да кэтэһэ сатаатым да, биллибэтиҥ ээ. Кырдьык, квалификацияҥ түһээри гыммыт дии. Хайдах сатаныай, күн бүттэ… Ээ, арба даҕаны, иһит эрэ. Доо, манна биһиэхэ биир киһи баар, тохтоо эрэ, күүт, билигин… – диэн тута дьээбэҕэ тилиннэ, туруупкатын талыр гыннарда, хобулугун тыаһа ханна эрэ тоһугураата.
Сотору төннөн кэллэ уонна бэрт кичэллээхтик сибигинэйэ былаастаан:
– Быһата, саха оҕонньоро, украинка кэргэннээх, бэйэтэ оҕуруотчут эҥин баҕайы… Тэпилииссэ, хортуоппуй, моркуоп-иркиэп тиэмэтин сөбүлээччи, олус сэҥээрээччи, – диэтэ.
– Ону мин хайыамый, ол… оҕонньору, туох диэмий… – мин уота-күөһэ суох хардарабын.
– Оттон… билбэтим… Туохта эмэ толкуйдаа… Аата Сэмэн… диэн, 111-с кэбиниэккэ олорор, төлөпүөнэ маннык…
– Чэ, сөп, ол эрээри эн барыма, күүт, билигин эрийиэм.
Ити ыккардыгар киксибит кыргыттарга «алдьаммыт Албын күнэ» тугу эрэ мэҥиэ бырахпыт курдуга.
Манна диэн эттэххэ, дьээбэ-хообо бэйэтэ ис-иһиттэн тиһиллэн тахсан иһэр уратылаах. Эйигиттэн тутулуга да суох курдук буолааччы.
Бу да сырыыга оннук буолбута. Мин тута ылбыт төлөпүөммэр эрийбитим уонна ырааҕы-чугаһы анаарбакка, бэркэ кыйахаммыт уонна тып-тылыбырас саҥалаах, сытыы-хотуу тыа сирин ол саҕанааҕы саамай муодунай брокер дьахтарын киэбигэр дьылыс гыммытым.
Онон оннук «төрүүр» айылҕалаах дьээбэбит маннык этэ.
– Олуо! Бу Сэмэн Бөтүрүөбүскүн дуо?
– Ээ…
– Маччасыынап диэҥҥин?
– Ыы…
– Һуу, һылааба һоспадьыы! Хата баар эбиккин дии?
– Баарбын…
– Оччотугар тоҕо төлөпүөҥҥүн күнү быһа ылбаккыный?! Туох ааттаах эрэйбин эрэйдээтиҥ?! Айыы-айа, эҥин араас дьоннор ону-маны сакаастааннар…
– Алло! Туох диигиний? Кимий бу?
– Хата, билимээри гынаҕын дуо? Мария Ивановнабын… Мэҥэттэн… Үнүр киирэммин сакаас хомуйсубутум… Айуу-айа!
– Суох, б-билбэппин!
– Суох даа?! Так-таак-с! Бу Ил Түмэн буолбат дуо? Бастакы этээс, 111-с кэбиниэт, төлөпүөнүҥ буоллар бу маннык….
– Да-да, точно…
– Буот! Барыта сурулла сылдьар! Маччасынов Семен Петрович…
– Да-да, он самый…
– «Он самый» буоллаххына, дарагой Сэмэн Бөтүрүөбүс, этиллибитин курдук, икки «КамАЗ» бырысыабын дьэ аҕаллым, итиннэ дьиэ таһыгар турар, тахсан ыл!
– Т-тугуй ол?
– Хайдах тугуй?! Оттон… саах!
– Т-туох диигиний?
– Саах, саах диибин ээ, ынах сааҕа!
– Ээ… ыы… перегной дуо?
– Какаайа араадьыҥса? Сахаҕын буолбат дуо?! Сахалыы тылтан сымыйанан туохтан кыбыстыбыта буоллуҥ? Ынах сааҕын саах диэбэккэ?! Ама да сахатытыы күүскэ барар кэмигэр дьиҥ баар-суох тыын тылларбытыттан аккаастанаары олороҕут дуо? Барыта мааны эрэ тылларынан ис санааҕын сааһыланаары олороҕут?! Тохтуургут буолуо, ис барахсан буһаран таһаарбытын баарынан эппэт буоллаххына саха буолан бүтэҕин… Короче, тахсан сааххын дьаһай, харчытын сарсын да аахсыахпыт, мин кэллэхпинэ…
– С-суох-суох… Мин саах… ээ, тьфу… перегной сакаастаабатаҕым…
– Хайдах?! Оттон манна сурулла сылдьар диибин ээт?! Эн буолбат дуо: Маччасынов…
– Сөп-сөп… ити мин… эрээри…
– А что тагда?
– Мин эбиппин да… мин буолбатах… это не я заказывал..
– А чо?! Мин өйбүттэн суруйбуппун чтоль?
– Суох-с-суох… О, господи… Баҕар, профком суруйтарбыта буолуо… Вобщем… мин саахтаахпын ээ, уже…
– А? Саахтаахпын да? Ол хантан?! Эн миэхэ сурулла сылдьаҕын сөп диэ, «Маччасынов – два прицепа» диэн! Буот, ону аҕаллым диибин ээ, итиннэ түннүгүҥ таһыгар турар!
– Суох-суох… Мин Намтан ылбытым…
– Тугу?
– С-сааҕы… ынах сааҕын… тьфу, биир прицеп перегной кэлбитэ… Больше не надо было…
– «Нинаада быыла» буола-буола! Пахай да, өссө Нам сааҕын ылбыт буола-буола!
– А что, Нам киэнэ куһаҕан дуо?
– Куһаҕан буолбакка! Кинилэр саахтара туох аанньа үһүнүй, барыта от, һэп тиэ! Ол иһин тэпилииссэ иһэ барыта сыыс от буолар, хортуоппуйуҥ сирэ барыта эрбэһин отунан бүрүллэр! Оттон биһиэнэ…
– Ол эһиэнэ… ханныгый?
– Хара сааҕа!
– Х-хара да… ол аата х-хайдах…
– Айыы-айа, туох ааттаах тугу да өйдөөбөт заказчиктарый… Оттон миэнэ Хара сааҕа диибин ээ, Мэҥэни билэҕин? Майаны билэҕин? Онно баар Хараны билэҕин?
– Ы-ыык…
– Так вот-с… Биһиги Харабыт сааҕын хаачыстыбата высокай, өйдөөтүҥ?
– Ы-ыык…
– Ол аата, биһиги саахпытыгар биир да от суох, барыта сплошной – саах… В итоге биир да сыыс от үүммэт…
– Ээ..?
– Барыта сплошной саах, ол аата ынах, то есть коровабыт доруобуйата наһаа үчүгэй! Харыҥа үчүгэйдик үлэлиир буолан, сиэбит-кэбийбит отун барытын үчүгэйдик переваривайдыыр… Өйдөөтүҥ?!
– Эс… оттон Нам да киэнэ…
– Нам сааҕа кусаҕан диибин! Онно от качествота ваще ноль, һэп тиэ!
– Да-да… пусть… к черту! Мин ол сааҕы, то есть эн с-сааххын ылбаппын…
– Миэнэ үһү дуо? Хара сааҕа, Мэҥэ сааҕа, ынах сааҕа! Мантан түүн оччоҕо итини барытын ханна гынабыный?!
– Миэхэ уже баар…
– Оччотугар… платите неустойку!
Олох ыксаабыт уонна харааччы буккуллубут Сэмэн Бөтүрүөбүс ситэри истибэккэ туруупкатын бырахпыта.
Мин, дьээбэм табыллыбытыттан астынан, суос-соҕотоҕун кэбиниэппэр олорон тото күлэ-эн күлэн баран, уу-хаар баспыт харахтарбын туора соттоот, Машабар эрийэн сити кэпсэтиибин барытын сиһилии хатылыыбын. Туруупка иһэ кып-кычыгырас, Маша күлэн быара суох. Онтон, бүтүөх да баар эбит да, аны кыыһым буолан турда.
– Доор, олор итиннэ, хамсаама, мин билигин киириэм… – диэтэ уонна эмиэ хобулуга тоһугураата.
Сотору кэллэ, сатаан саҥарбат буолуор диэри күлбүт уонна этэр:
– Доо, нэһиилэ, истиэнэттэн тутуһан кэбиниэппэр кэллим… Охрана дьиибэргээн аҕай көрө хаалла…
– Тугуй?
– Доо, ынырыктык кыыһырбыт курдук туттаммын Сэмэн Бөтүрүөбүскэ киирдим уонна ааны тутааҕыттан тутан туран: «Мин тугу эрэ сатаан өйдөөбөтүм. Сэмэн Бөтүрүөбүс, хаһан мин эйиэхэ с-саахха наадыйабын диэммин с-сакаастаппыппыный?! Эйигин суруйтарбыта дииллэр! Икки КамАЗ бырысыаба кэлбитин ыл диэтилэр. Ити аата тугуй?» Онуоха киһим: «Машенька… Мария Егоровна… туох эрэ путаница тахсыбыт… Миигин эмиэ… с-саахта ыл диэтилэр. Ити профком суруйтаабыта буолуо дуо? Все данные мои…» «Чэ, уопсайынан, мин тугу да билбэппин. Сэмэн Бөтүрүөбүс, короче, сааххын бэйэҥ дьаһай…» – диэн баран нэһиилэ кэбиниэттэн таҕыстым.
– Оо! Мааха, тохтоо! Билигин оччоҕо өссө эрийиэм, онтон эйиэхэ тиийиэм. Күүт! – диибин.
Мин ыксал үлүгэринэн эмиэ киһибэр эрийэбин, ньап-ньааҕынас куолаһынан эмиэ тылыбыраабытынан барабын:
– Сэмэн Бөтүрүөбүс, аа, Семен Петрови-ич! Айуу-айа, короче маннык буолла, сааххын ылбаккын буотта? Ону хата, совершенно случайно, нэһиилэ батардым… Ыллылар… Онон списоктан сотобун, оннук дуо?
– Да-да! Сот-сот! Ити… отнюдь мин закаһым буолбатах!
– Как это так?! Сакаастаан баран мин буолбатах диир дяденька баар үһү дуо?! С Марией Ванной так не шутят, һэп тиэ!
– Да, не шучу я…
– Лаадына… соттум… Семен Петрови-ич… Оттон… үҥсэ эҥин сылдьыбат инигин? – аны мин ааттаһардыы ньылбаардабын.
– Х-ханна? К-кими?
– Оттон миигин…
– Т-туох диэн?
– Оттон… сакаастаабыт… үчүгэй баҕайы саахпын аҕалан баран атын дьоҥҥо атыылаата диэн!
– Оо, боже упаси!!!
Итинник уһуутаппытынан туруупкабын быраҕабын, Машабар отчуоттуубун. Иккиэн күлэ-эн күлэн баран ол дьыл ити бэлиэ күнүн, чахчы кимнээҕэр да табыллан, астык баҕайытык дьээбэлэнэн атаарбыппыт.
Нөҥүө күнүгэр эбиэт саҕана Мааха эрийэр:
– Доо, кэбиниэккэр киһи буолунай дуу?
– Ээ, һуох, чэйдии түстүлэр…
– Чэ, бэрт эбит. Хотуой, мин тугу гынарым буолуой? – туруупкаҕа тугу эрэ сыпсырыйара иһиллэр.
– Оттон… куолугунан кофеҕын иһэн эрдэҕиҥ ини?
– Таайбатыҥ ээ! Дьэ диэ, ону баара, бэҕэһээҥҥи «классическай розыгрыш» түмүгэр, хата, мин кэмпиэт сии олоробун!
– ?!
Мааха кэпсииринэн, сарсыарда кэһиитин туппутунан Сэмэн Бөтүрүөбүһэ киирэн чаас аҥаарын быһа кырдьыгын таһаарынан муҥнаммыт. Таайа сатыыр үһү, хайалара эрэ сыыһа суруйтараннар «сии» сыстылар, мин буолбатах, ама хайаан, мин эйигин, даачата суох киһини көрөн туран күлбүккэ дылы суруйтарыамый эҥин диэн быһаарсыбыт. Кыйаханыма диэн кэмпиэттээх кэлбит үһү. Дьэ дьикти үйэ кэлэн, тыа сирэ сайдан, алдьархайдаах да атыыһыт дьахталлар тахсан эрэллэр диэн сөрү диэн сөхпүт, мары диэн махтайбыт.
Бу түгэн нөҥүө сылыгар эмиэ хатыламмыта. Саамай кыһыыта баара, ол да сырыыга Сэмэн Бөтүрүөбүс «арааһа, дьээбэлэнэллэр дуу» диэн сэрэйээхтээбэтэҕэ!
Үһүс сылыгар Мааха биһикки, хаста да дугдуруҥнаан баран, хайатын муҥун интэриэһинэйэ суох, эмиэ өйдөөн быстыа суоҕа диэн тохтообуппут.
Умнубатыҥ?
Айаал умнуганынан аатырар. Төһө да кыһаннар, булгу туга эмэ хаалбыт, ылыахтааҕын ылбатах, илдьиэхтээҕин илдьибэтэх буолар. Дьэ сор диэтэҕиҥ…
– Умнуга-ан… барытын ыллыҥ?
– Ылан буолумуна… – сарсыарда аайы дьиэлээхтэртэн ким эмэ булгуччу кыһаммыт баҕайы курдук көстөөрү ыйыппыта буоларыттан кэнники уол өһүргэнэн ырдьыгыныах да курдук буолар.
«Туох ааттаах… наар киһиттэн эрэ иҥнэллэр», – диэн Айаал иһигэр хоргута саныыр.
Ардыгар бары туохтан эрэ көнньүөрэн уһуктубут буолаллар. Итинник түгэни Айаал быһа гыммат, умнубат. Өһүргэммит кэмигэр ону санаан кэллэҕинэ кыһыйар ээ. Оччоҕо ол көнньүөрүөх сарсыардаларыгар аҕата бытыгын хорунарын быыһыгар:
– Тоойуом, хайа, барыта бэрээдэк ини? – диэбитэ буолар.
– Бэрээдэк буолумуна… Миэнэ хаһан да ыһыллааччыта суох… – сэрэххэ, аны кыыһырдан кэбиһиэм диэн, кылап-халап көрө-көрө, биһиги киһибит уоһун аннынан бордургуур.
Эдьиийэ, хата, кэнники кэмҥэ көмүскэһэр буолла:
– Бэйэҕит умнуган оҕону төрөтөн бараҥҥыт, тоҕо куруук күлүү гыммыт курдук хатыһан хааллаххытый?
Кырдьык ээ… Ийэтэ «киһи эттэҕинэ кырдьык ээ, оруннаах мөҕүттүү» диэн сөбүлэстэ. Сымыйа буолбута баарай, кини бэйэтин доруобуйата оччото суох буолан оҕото итинник аһаах буолан төрөөтөҕө. Онтон ыла аны буойсар буолла:
– Оҕобун чыычылаамаҥ. Бэйэтэ да өйдүүрэ буолуо, – диэн быһалыы көмүскүүрдүү быһаарсар.
Ити итинэн, уу дьаалытын курдук төһө эмэ кэм ааһан истэ. Кыс хаар түһүүтэ Айаал уол умнара, намырыахтааҕар, бэргиир идэлээх. Оскуолатыттан үҥсүү бөҕө кэллэ.
– Айаал тэтэрээтэ суох кэлбит…
– Айаал куруһуогун көтүттэ…
– Айаал физкультураҕа… шортигын умнубут…
– Айаал… уруучукатын аһа бүппүт, көрүммэтэх… саппааһын уктубатах…
Хайыаҥ баарай. Күһүн-саас аһаах киһи мөлтүүр буоллаҕа. Ол иһин били хартыына эмиэ, баҕарбатаргын да, сарсыарда аайы хатыланар буолла.
– Уруучукаларгын?
– Ыллым…
– Кинигэҥ барыта баар ини?
– Баар…
– Элиниэйкэлэриҥ?
– Ыык…
– Төлөпүөҥҥүн?
– Ээ… ити остуолга хаалбыт… аҕалыҥ эрэ, баһаалыста, – ыга таҥнан, муннун саба баанан туран, уоллара аан айаҕыттан үөгүлүүр.
Түргэн атах аҕалара аҕала охсон биэрэр. Уолун төбөтүттэн имэрийэр уонна ийэлэрин диэки кылап гына көрөн ылар. Хайа, алҕаска хаарыйдаҕына, буорайыа дии, эмээхсинэ үнүр киһи суоҕар сэрэтэн турар: «Оҕобун ол-бу диэн мөҕүттээр эрэ, боруоба! Миигинниин аахсыаххыт оччоҕо», – диэбитэ. Ону кини, Айаал буоллаҕа, умнубат.
– Ыһыккын?
– Баар…
– Ээ, физраҕар наскыларгын?
– Икки баар…
– Хомускун?
– Ылбытым…
– Чэ, бэрт да бэрт… Этэҥҥэ бар, кытаат.
– Ыһы. Спокойной ночи…
– Ээ??? – дьонноро бары килэччи көрөллөр.
– Уу… не-не… Хорошего дня диэри гыммытым…
– Ээ… хата инньэ диэ.
– Чэ-чэ…
Айыы-айа. Тэринэн барда. Хойутаабата ини. Бүгүн син этэҥҥэ быһаарылынна ээ, быһыыта, дии санаабыттара дьоно. Суох, ону баара алҕаһаабыттара киэһэ биллибитэ, уоллара… маҥан ырбаахытын кэппит эрээри… хаалтыһын баамматах. Оскуолаттан эмиэ үҥсүү кэлбитэ эрэ баара… Оо, абакка…
Нөҥүө сарсыарда үүнэ охсор.
– Айаал, аһаа, тоойуом… Хааһыгын сии оҕус.
– Тииспин суунабын…
– Кытаат, кытаат… – кыратык тиэтэтии уолу биир тэтимҥэ син киллэрдэ.
Сып-сап хомунуу.
– Баһыыба, тоттум.
– Оо, оҕом, маладьыас… Хааһытын сиэтэ, хаалтыһын бааммыт… Бүгүн баҕас… – диэн иһэн, ийэтэ ситэри саҥарбакка быһаарынна.
– Кинигэҥ, уруучукаҥ… – эмиэ сарсыардааҥҥы сэрээккэ дьиэ иһигэр бааллары, кыттыгастаахтары барытын түмтэ.
– Оннооҕор фломастердарбын умнубатым.
– Оо, өрүөл, маладьыас да маладьыас…
– Ыһыккын?
– Ылан…
– Оттон… барыта баар ини?
– Баар-баар… – салгыы таһырдьа ыстанан иһэр уол тилэҕэ эрэ көстөр.
Киэһэтигэр… оскуолаттан уочараттаах үҥсүү. Уолгут олох көрүүтэ суох. Кыһаммаккыт. Бүгүн дневнигин умнубут, сурунара суох! Накаас да эбит…
– Тоҕойуом, кытаат, сарсыардааҥҥыгар барытын хомуннуҥ дуо? Били маарыын испииһэгинэн барытын көр эрэ, – ийэтэ оҕотугар өй уксан көх-нэм буола сатыыр.
– Барытын аахтым-суоттаатым… көрдүм…
– Чэ, оччоҕо… этэҥҥэ ини…
– Этэҥҥэ, ийээ, долгуйума. Барыта мантан ыла бэрээдэк буолуо…
Итинник муҥнанан, Айаал оскуолатын син бүтэрэн үөрэххэ киирдэ. Соруйан умнубута баарай. Барахсан, кини даҕаны кыһаллан биэрэр ээ. Ол да буоллар уруккуттан олохсуйбут үөрүйэх дьиэ иһигэр син биир баар. Атына диэн, хата, университеттан… ким да үҥсүбэт эбит.
Сэрэххэ, син биир сарсыардалара уруккуларын курдук биир халыыбынан саҕаланар. Оннук буолбута, арааһа, уонча сыл буолаары гынна…
– Айаал, турдуҥ дуо, оҕом?
– Турумуна, биэс чаастан сэминээрбэр бэлэмнэнэбин…
– Оо, ооккобун да…
– Хайа, барытын ыллыҥ?
– Ылбыт курдукпун да… Биирдии-биирдии ыйытыҥ эрэ… Аны тугум эрэ хаалыаҕа, – диэн улааппыт, бэрт дьоһуннаах уол, сонун кэтэ туран, дьонугар токкоолоһоллорун көҥүллүүр.
Эгэ эрэ дуо? Бу сыллар тухары эрчиллии да бэйэлэрин киэнэ…
– Уруучукаҥ?
– Ээ, күн аайы туттулларбын тоҕо умуннахпыный, сорохторо суумкабыттан да ороммоттор ээ… – хата киһиҥ хааччы сэрэнэрэ сыттаҕа.
– Ээ.. Оччоҕо… халаатыҥ?
– Баар, атаҕым таҥаһа эмиэ… – бэйэтэ таарыччы эмиэ өйүн сааһыланар.
– Төлөпүөн?
– Баар.
– Ыспыраапкаҥ? – Тумуулаан икки күн көтүппүтүн киэнэ.
– Баар.
– Харчыҥ?
– Баар.
– Салапаан мөһөөччүгүҥ?
– Баар.
– Сыыҥтыыр былаатыҥ?
– Баар.
– Чэ, этэҥҥэ.
– Ыык.
Киэһэ улааппыт уол аһара астаран күлэр.
– Араллаан тахсара суох да… Син биир били уларсыбыт кинигэбин тиэрдиэм дии санаабытым хаалбыт эбит. Ити… хайдах наһаа умнарым буолла… – бэйэтиттэн бэйэтэ да сөҕөр.
Оо дьэ, оҕобут барахсан… Оттон итинник дьиэк ааспат буоллаҕа дуу… Ама даҕаны, сааһын тухары… Чэ, бээ-бээ… айдаарымыахха. Этэҥҥэ буолаа ини.
– Айаал, хойутаатыҥ дии, кытаат!
– Ыык…
– Кинигэлэриҥ?
– Ыык…
– Уруучукаларыҥ?
– Ыык…
– Төлөпүөнүҥ?
– Ыык…
– Халаатыҥ?
– Ыык…
– Салапааныҥ?
– Ыык…
– Харчыҥ?
– Ыык…
– А4 кумааҕыҥ?
– Ыык…
– Хомус?
– Ыык…
– Төлөпүөн? – хос-хос аамайдаһыы саҕаланар.
– Ыы… ыһы.
– Бутерброд? – убайа аараттан кыттыһар.
– Ыһы… да.
– Проездной? – аҕата санатар.
– Ыык… да.
– Честь и совесть? – бу сыллар тухары сылайбыт ийэтэ кыһыытыттан эмиэ кыттыста.
– А?.. Что это… такое? Ээ… киһи бэйэтэ да ыксаан турдаҕына! Хойутаатым буолбат дуо? Наар-наар… киһини күлэллэр! – Аан тыаһа хап гынна.
Дьоно бары күлэн тоҕо бардылар. Дьэ чахчы «и смех, и грех» диэн итини этэн эрдэхтэрэ. Онтон ыла тахсаары турар киһиттэн «Чиэскин умнубатыҥ дуо? Суобаскын хаалларбатыҥ ини?» диэн хаадьылаһыы олохтоммута.
Ити күлүүлээх биир түгэнтэн ыла сарсыарда аайы ыаһыйалыыр доппуруос сабыллыбыта.
Айаал улааппыта, сиппитэ, сааһыламмыта, доруобуйата көнөн, билигин умнуганнары бэйэтэ эмтиир кыахтаах луохтуур буолаары сылдьар.
Онон киһини сэнээбэт куолу. Оннооҕор умнуган буолары киһи бэйэтэ сыралаһан, мэйиитигэр сааһыланан, көннөрү тутар түгэнэ баара кырдьык. Санааҕытын түһэримэҥ. Сэнээбиккититтэн сэттэҕитин ылыаххыт. Оннук.
Алҕас
Мендельсон вальса тохтоло суох ньиргийэр. Киһи-сүөһү тоҕуоруспута дьикти. Туһааннаахтарга, сыһыаннаахтарга чахчы да өрөгөй, үлүскэн үөрүү чыпчаала. Бары да үөрбүттэрэ-көппүттэрэ сүрдээх. Туораттан да көрөөччү долгуйуох айылаах эбит.
Саахса дьиэтэ бүгүн эбии тупсубут быһыылаах. Ону Киим хантан билиэй. Тупсубут дии саныыра таһырдьааҥҥы үрдүк кирилиэс үктэллэрин тухары дэлэйдик тэлгэммит, кытыытынан кыһыл хаймыы ойуулаах халлаан күөх көбүөртэн төрүөттээх. Маннык мааны тэлгэх күн аайы ыал аайы дэлэй буолбата ини диэн кини сэрэйэр эрэ.
Киим уол эдэрэ бэрт эрээри эрэйи-муҥу билбитим диэҕин эмиэ да сүрэ бэрт курдук. Барыта да сатаҕай балаһыанньаҕа ыктаран бу саахса эҥээр кэлбитэ, саатар бүгүн сыбаайба күнүгэр түбэспит. Маарыын ийэтин кытта эйэлэрэ арахсан, букатын этиһэ сыспыта. Күннэй буоллаҕына эбинэ-эбинэ, быыһыгар хараҕынан кистээн кылап гынан көрөрө көһүннэр да, ытаабыта-соҥообута.
Киим туох буолбутун барытын эргитэн ырыта сатыыр да, барыта кини аһынарыттан сылтаан алҕас бөҕөнү бэйэтэ таһаарбытыттан ситимнээх курдук. Син биир буруйдаах кини. Буруйдаах, кыыһы аһыммытыгар. Буруйдаах, ийэтин аһыммытыгар. Буруйдаах, буруйа суох оҕо төрөөбүтүгэр. Буруйдаах, таптаабатыгар. Буруйдаах, арахса сатыырыгар…
Эрэй да буолар эбит. Абакка! Ол маннык буолбута. Киим уол доҕотторунуун киэһээҥҥи кулуупка хайаларын эрэ табаарыһын төрөөбүт күнүн бэлиэтиэҕиҥ диэн буолбутугар бииргэ суулаһан, «туһунан киһи сыарҕатыгар олорсон» тиийбиттэрэ. Уот-күөс дьиримнии оонньуура, муусука тыаһа-ууһа сүрдэммитэ ырааппыт, итии-буһуу, буруо-тараа быыһыгар ууларыгар-хаардарыгар киирэн сүргэлэрэ бэркэ көтөҕүллүбүт уолаттар-кыргыттар үҥкүүлээн ыһыллаҥната сылдьаллара.
Киимнээх икки остуолу толору баһылаан, быыкаа сокууска сыыһын сакаастаан, коктейль арааһын үлэһэн уһуннук олорордуу, астыктык сэлэһэрдии оҥостубуттара. Ол эрээри маннык түүҥҥү сиргэ туох дуоннаах, дьыаланы быһаарсар тыыннаах кэпсэтиитэ тахсыай. Мээнэ буоллаҕа дии, буолары-буолбаты этэн көрө-көрө, бу кулуубу, бу түүн баһылаабыттары одуулуу сатыы олорбуттара.
Сэргэх сир күө-дьаа бөҕө буоллаҕа. Коктейль төбөҕөр таҕыстаҕына, чэм өйгүнэн сылдьар кэмҥэр саҥарыа суоххун саҥараҕын, этиэ суоххун этэҕин. Үҥкүүлүү сылдьар кыргыттары көрдөххө эмиэ оннук. Сорох-сорохтор, суугунас ырбаахыларын өрө сөрөөн таһаара-таһаара, эҥинник, эгэлгэтик мускуллаҥнаан иэҕиллэллэр. Бу кыргыттар күн көрөр кэмигэр ситинник имиллэҥнээбэттэрэ чахчы. Онон түүҥҥү сырыыларга анаммыт туочукаларга чахчы да тыыны таһаарар сирдэр анаан тыырыллыбыт эбиттэр.
Маны киһи бары араастаан анаарыан сөп. Баарынан ылынан барыларын бииргэ сотон таһаарар баҕа үгүстэргэ баар. Оттон Киим баҕас итини бэркэ, таһаҕас гыммакка, арааран өйдүүр, ылынар.
Түүҥҥү олох тус уратыта күннээҕи дьарыкка дьүөрэтэ суох. Бу ыһыллаҥныыр-бырдаҥалыыр курдук баттахтарын барытын арбатан баран эҥин-эҥинник хойуостаҥалыыр кылгас ырбаахылаах, туйах курдук моһуоннаах эрээри уһун остоох кылабачыгас саппыкылаах кыыс, баҕар, кимнээҕэр сайаҕас киһи буолаахтыа. Оттон кулуупка көннөрү дьон араас түгэҥҥэ тиийэллэрэ баа буоллаҕай…
Ити быыһыгар чахчы түүҥҥү олоҕунан сиэрэ суох үлүһүйбүттэр бааллар аҕай. Күнүһүн утуйан, түүнүн тиллэн, бу эргин куруук киирэр-тахсар дьоннуун эрэ анаан аргыстаһа сатыыр кэмэлдьилээхтэр да кэмэ суохтар.
Хата олоруҥ, куруук сылдьааччылары эндэппэккэ билээхтиир буолан, Киимнээҕи чыычылаабаттар. Хантан эрэ таарыйан, быстах түгэҥҥэ охсуллубут уолаттар диэтэхтэрэ, хомойуох дуу, үөрүөх дуу иннигэр харахтарын да хатаабаттар ээ. Онон төрөөбүт күннээх табаарыстаах уолаттар күлэ-сала доҕордорун эҕэрдэлээтилэр быһыылаах, салгыы табахтыы диэн саала анараа уһугар кирийэ бардылар.
Киим таах да кэлсибиппин дуу диэн саараан, сүрэҕэлдьээн, иһиэн баҕарбат буолбут коктейлын ыстакаанын эргитэ-урбата, өҥүн-дьүһүнүн одуулаһа олордо. Үҥкүүлүүр ыччаты туох диэн омнуолуой. Кини да кыратык сахсыллаҥныа эбит да… хампаанньата арыый атын. Билбэт уолаттара үгүс курдуктар.
– Мин манна олоробун дуо? – диэн бэрт симик саҥа хоту хайыспыта, уку-суку сирэйдээх кыыс кэлэн уһун остуол анараа уһугар олорон эрэр.
«Эмиэ да көҥүллэтэр эрээри, мин көҥүллүүрбэр наһаа наадыйбат кыысчаан», – эрэ дии санаата. Саҥата суох кэҕис гынна, салгыы санаатыгар уйдаран ыстакаанын тула сыстыбыт саахар кыырпахтарын одуулаабытын-кыҥастаспытын кубулуппата.
– Эн миэхэ кыыһырбат инигин, – кулук-халык туттубут кыыс быһа сыҥаланан ыйытар.
«Саҕаланна… айыы-айа, эмиэ биир сымала…» – дии санаата уонна Киим төбөтүн быһа илгиһиннэ.
– …мин эн аттыгар олорон… эйиэхэ мэһэйдээбэт инибин?
Киим хойуу хаастарын субу көтүтүөхтүү үөһэ ыйаан таһаарда, уоһун мэрбэччи тутунна. Онтон уҥа хааһын, бэйэтэ эрэ сатыырынан өссө эбии үөһэ «ыйаата», биирин сабыччы түһэрдэ. Кыыс ону дьиктиргии көрдө. Чочумча саҥарбата.
Онтон:
– Эн… истэҕин эрэ даа? Тыла… суоххун ээ, быһыыта, бырастыы гын, – диэтэ.
Уол үөнүгэр кэҕиҥнээмэхтээн ылла, онтон күлэн тоҕо барда.
– Туох диэҥҥин ыйыт да ыйыт буолаҕыный, кыысчаан? Кэпсэтэр солото суоҕум, эбэтэр соччо бэрдэ суох настарыанньалааҕым көстүбэт? Ийэҥ итинник быраабылаларга үөрэппэтэҕэ? – өһүргэтэн ыытаары хаҕыс соҕустук хардарда.
– Суох, үөрэппэтэҕэ.
– Оскуолаҕа эмиэ? Туохха да үөрэппэттэр?
– Суох.
– Ийэ да суох, оскуола да суох. Хантан кэллим диэн остуоруйалыаххын баҕардыҥ? – ону баара бу түгэҥҥэ Киим туох эрэ албын күлүгэ сабардаабытын син сэрэйбитэ.
– Тоҕо? Баар эрээри суох.
Киим итинник албастарга киирэн биэрээччитэ суоҕун быһыытынан үгүһү аахса барбата, саҥарбата уонна кыыстыын тыл бырахсар да баҕата суоҕун биллэрэн, туран халты барда.
Уолаттар анараа уһукка баар сымнаҕас дьыбааҥҥа сытан эрэ көлдьүргээн, аныгылыы табахта – кальянна амсайан бусхатыахха диэн ааттаан, оборон-соппойон, буруо бөҕөтүн таһааран ырааппыттар. Кинилэртэн туһа тахсыа суоҕун өйдөөн бар-кафеҕа ааста. Хата манна тэлэбиисэр курдук сүүнэ улахан эркиҥҥэ киинэ бөҕөтүн көрдөрөн эрэллэр. Ону сэҥээрэн, кулгаахха кэтэри ылан даҕайаат, омук артыыстара омуннаах соҕус «кырдьыктаах» киинэлэрин кыһалҕаларыгар төбөтүн оройунан түстэ.
Кэм-кэрдиис түгэни көлдьүргээн аһарар, баартаах бириэмэни халтай ыытар диэн бу буоллаҕа. Киим, төһө да утуктаатар, хаарыаннаах оронугар утуйа сыппакка, бу түүҥҥү кулуупка доҕотторун долгунугар оҕустаран кэлбитин кыратык кэмсиннэ. Ол иһин, сылаата дэлби киирэн, туох эмэ уу-хаар иһээри киинэтиттэн арахта, антах диэки барыан санаата. Ситэри да көрбөтөр, итинник хартыыналар тугунан бүтүөхтээхтэрэ куруук сэрэйиллэр. Бары да биир соҕус халыыптаахтара биллэр суол, киһи барыты си буолуохтааҕар эрэ көрөр. Көрдө да син биир һуу-һаа бөҕөнү түһэртиир. Ол аата тугунан эрэ син абылаан, хал буолуохча халыҥаабыт санааҥ хаппаҕын тэһитэ кэйиэлээн, эрдэҕэ.
Уолаттара били талымастаах табахтарын соччо сөбүлээбэтэхтэр, аһыы сытын, хабархай амтанын, хата, сирбиттэр үһү. Инньэ гынан били үссэнээри үлэспит астаах остуолларыгар төттөрү тоҕуоруспуттар.
– Киим, хантан кэллиҥ? Стриптиз көрдө быһыылаах диэн олоробут ээ…
– Ээ, хантан стриптиз… итийэргэ-кутуйарга саатар кыра да хампаанньалаах ордук буолуо. Киинэ көрдүм.
– Па, бу да киһи! Түүҥҥү кулуупка кэлэн хаһан да билбэтэх «Рембоҕын» көрдүм диэрий.
Уолаттар күлсүү-салсыы бөҕө буоллулар. Амтаннаах дуу, сүлүһүннээх дуу табахтарын бары көрүҥүн ырыталлар.
– Ну и что, киинэ да көрүөххэ сөп буоллаҕа дии!
Саҥа хоту бука бары үлэспит курдук эргиллэ биэрбиттэрэ, били маарыын Киим барарыгар хаалбыт кыыстара эмиэ субу олорор!
– Айу-у, а откуда адвокатесса у Кима?! – төрөөбүт күннээх уол соһуйда. – Мы договаривались, что у нас сегодня будет… лишь мальчишник.
– Оннуктааххытын билбэтэҕим. Ити уолгутун тыла суох быһыылаах диэммин, баҕар, мин көмөм наада буолуон күүтэн олорбутум… саҥарар эбит буолбат дуо? – кыыстара аны чугаһаан кэллэ.
Уолаттар саҥата суох дьиибэргээн одуулаатылар уонна бу кыыс сары-сатаҕай таІаһын-сабын бэлиэтии көрдүлэр. Кыыстара чыппайбыт джинсылаах, иһэ-сиһэ килэйэ сылдьар кылгас куопталаах, осторун самаҕар диэри тардыммыт, син балачча кэтиллэн тумса соролоноро чугаһаабыт соппуоскалаах.
Ким да кинини сээн диэбэтэ. Хайдах эрэ имигэс баҕайытык, ордук-хос элбэх быһаарсыыта суох хампаанньалара убаан, биллэ чарааһаан хаалла. Суй-сай ортотугар остуол кураанахсыйда. Арай анараа уһукка ол кыыс уонна Киим хааллылар.
– Миэхэ… таксинан дьиэлиирбэр харчы бэрсиэҥ буолаарай?
– Ол кэнниттэн хайдах төлөһөҕүнүй? – Киим ыйытыытын судургутук туруорбута түгэхтээх баҕайытык иһиллибититтэн бэйэтэ соһуйда, кытаран хаалбыта хата бүдүк-бадык уокка көстө охсубата.
– Аадырыскын биэриэҥ буоллаҕа дии. Мин кэнники илдьэн биэриэм.
– Суох, кэлэ-бара сатаама, төлөпүөммэр угаар,– диэтэ уонна биэс мөһөөҕү туттаран кэбистэ.
Киимҥэ сол түүн харчыта киирбитэ. Албына суох кыыс түбэспит дии санаан утуйан эрдэҕинэ, смс бөҕө тигинээн кэлэн сүгүннээбэтэҕэ. Бу санаатахха, эрдэттэн былаан быһыытынан Киим курдуктары угуйар, уолутар, иннин ылар диэн бэрт кэбэҕэс эбит этэ. Дьахтары кулгааҕынан истэн таптыыр дииллэрэ сымыйа быһыылаах. Эр дьон даҕаны иһиллэртэн аккаастаммат, суруллубуттан харахтара арахпат буолара баар этэ.
Биир тылынан Күннэй букатыннаахтык буулаабыта. Киим үлүһүйэр диэҕи эмиэ да дууһалыын утарсар курдуга… Сырыы ахсын аһынан былдьатара, бэйэтинэн киирэн биэрэрэ. Хара ааныттан. Били таксига харчы биэриэҕиттэн. Иккис сырыыга Күннэй кыыс смс албаһынан ыҥыран ылбыта. Онтун дьонум даачаҕа бардылар, куукунабар кыраан уута тохтообокко сүүрэр, ууга барарым кэллэ диэбитэ. Уол, иһиттим-истибэтим диэт, тук курдук кыһалҕалаах кыыска көмөлөһө ыстаммыта. Саатар буоллаҕына кини сантехник кууруһун бүтэрэн сылдьара эбээт. Тиийбитэ баара, холбонор сылаанганы ким эрэ тоҕу тарпытын курдуга да, ыаһыйалаһа барбатаҕа.
– Күннэй, бу эн күн аайы маннык астыыгын дуо? – Киим ыһаарыллыбыт кууруссаны, күөх лууктаах хортуоппуйу кытта семгалаах салааты көрөн соһуйбута.
– Оннук кэриэтэ. Дьонум кэлиэх буолан баран үргүлдьү аастылар, – диэбитэ кыыс, ымыр да гыммакка.
Аныгы сырыыга кини саамай наадалаах эксээмэнин кыайбакка, иккис төгүлүн иккилэнэн, субу чугастааҕы күргэттэн ууга ыстанабын диэн ыйылыы-ыйылыы ытаабытыгар, кини эрэ быыһаары, сүүрбүтэ да баара…
Онтон салгыы туох-туох буолбутун хайдах отчуоттуоҥуй? Сирэй-харах көрбүтүнэн сабыллара диэн баар эбит. Билэ-билэ кииринэрин билиммэтэ баар, абакката. Инньэ гынан тиһэҕэр Күннэй Киим дьиэтигэр киирбитэ уонна… тахсыан баҕарбатах быһыылаах. Оннук буоларыгар тиийэр. Тоҕо диэтэххэ, кыыс Киим ийэтигэр ыарахаммын диэбит. Дьонугар кэргэн ылбат уолун эмиэ хайдах тиэрпитэ биллибэт.
Быһата, уол ийэтэ аҥаардас сылдьан кинини балтын кытта иитэрин, алҕас даҕаны кыыһы оҕолообут буоллахха хаалларар табыллыбатын этэ сатаан баран… бэйэтэ баран Күннэйи холбооттуубун диэн дьонугар эппит. Олор да дьиктилэрэ… сол киэһэ кыыстарын таҥас ыйыыр ыскаабын кытта көһөрөн аҕалан уол хоһугар тобу-ус-толору симпиттэр этэ.
Киим кыыһыран хас да күн дьиэтигэр кэлбэтэҕэ, ыалынан сылдьан хонуктаабыта. Онтон ханна барыай, кэлбитэ. Саалаҕа дьыбааҥҥа олохсуйбута. Күннэй күннэтэ кинини үөрэ-көтө көрсөрүттэн кыйаханнар да, ийэтэ баарыттан тардынан… эмиэ аһынан, айдаара-аахса барбатаҕа.
Биир оннук киэһэ ийэтэ бу үйэҕэ остуолга мээнэ күөгэппэт сампаанын атыылаһан аҕалан үрүүмкэлэргэ куппута уонна эппитэ: «Ийэ тыла биир. Оҕото сокуонунан олорорун ситиһиэхтээх, өйдөтүөхтээх. Онон, оҕом, Киим, эйигин Күннэйдиин ыал буолбуккунан эҕэрдэлиибин», – диэбитэ уонна уһун синньигэс үрүүмкэтин хантас гыннарбыта.
– Э-эс, хайаан, ийээ?!
– Бу баар, докумуоннаргыт. Хата, Алексаан Ивааныч билсэр дьоннордоох буолан барыта түргэнник быһаарылынна…
Ол Алексаан Иваанычпыт диэн Күннэйбит аҕата. Мээрийэҕэ билсиилээх үһү. Бүттэхпит дии. Оо, билигин кэлэн санаатахха, сүрүн даҕаны…
Киим, эмиэ ийэтин аһынан, тугу да саҥарбатаҕа. Бүтэйдии кыйаханара. Онон биир да түүн ыал буолбут аатыгар хоонньоспокко сылдьан кини (инники холуочук сылдьан хоонньоспуппут диэн кэлиилии кэбэ турар кыыһы хайдах гыныаҥый?) сотору аҕа буолуохтааҕа күүтүллэр аакка барбыта.
Оҕо төрөөбүтэ. Үкчү Киим курдук диэн буолбута. Уол ону букатын көрбөтөҕө, ылынар да кыаҕа суоҕа. Кыыс дьоно бу тухары биирдэ да кэлэ сылдьыбатахтара. Тугунан да көмөлөспөтөхтөрө. Киим ийэтин хамнаһыгар бука бары иитиллэн олорбуттара. Тоҕо диэтэр, уол өссө да сыл кэриҥэ үөрэнэрэ хаалбыта. Соҕурууттан ыалдьан сыл устата сынньанарга уоппуска ылбыт балта Ольга кэлбитэ. Кыратыттан баастаах буолан, онто бэргээн, аны эмтэнэргэ эмиэ харчы наадата.
Киим ону өйдөөбөт буолуо дуо. Түүн-күнүс онно-манна харчылаһан букунаһа сатыыра хантан тиийиэй? Табаарыстара, доҕотторо киниттэн саллаллар. Тугу күүтэн, иитимньи бөҕөтүн ким эрэ күүһүнэн киллэрэн биэрбиттэрин ылынан, дөйбүт курдук, сөпсөһөн олороҕунуй диэн мөҕүттэллэр. Этээччи эттэҕинэ эмиэ да сөп ээ. Кини ону барытын ылынар, бэркэ өйдүүр эрээри… Аһынара бэрт? Ама, оччотугар, бу курдук сааһын тухары ким эрэ тылламмыт, ким эрэ соІообут, ким эрэ орооспотох буола оонньообутунан сөп буолан олоруох муҥа дуо?
Син, кини даҕаны итинник саныырын, тугу эмэ булгу быһаарыахтааҕын сэрэйэрин үрдүнэн, хантан саҕалаан көтүрүүгэ киириэхтээҕиттэн саллан буолуо, наар «бээ-бээ» дии сылдьыбытын бэҕэһээ балта Ольга кытаанахтык саралаабыта.
– Киим, эн бу балаһыанньаҕын көннөрөр, орун-оннугар туруорар кыаҕа суох буоллаххына эт, оччоҕо мин орооһобун. Бастатан туран, Күннэй эн алҕаһыҥ, мин көрдөхпүнэ кини эйигин албыннаабыт. Оҕотун көр, эйиэнэ буолбатах. Букатын сахаҕа маарыннаабыт. Иккиһинэн, хайдах маннык олоруохха сөбүй? Бииргэ эбэтэр тус-туһунан буолуохтааххыт. Ийэбин аһынабын диэн сымыйа. Бэйэни албыннаныы. Ол онтон, эн сиэртибэ буолбуккуттан, кимиэхэ туох бэрдэ баарый? – диэн кыһыппыта.
Уол тугу да саҥарбатаҕа. Ол эрээри бу сарсыарда этэрин эттэ. Олус кытаанахтык, булгуруппаттык. Хата ол кэнниттэн олус да чэпчээтэ. Барыта табылла охсуон, арахсыы сайабылыанньата суруллан дьыалаҕа тиһиллиэн букатын баҕарбатах саахса дьиэтэ баар. Кыһарыйбыт курдук, бу дойдуга сыбаайба күнэ эбит. Киим тоҕо эрэ бу саахсаны, сыбаайбаны, сампааннаах сарыкынаһар ыччаттары… наһаа сөбүлээбэтэ. Күлүк курдук сирэйдээх, мичээр сыстыбатах киһитэ бу мааны уораҕайга соҕотох кини баарга дылы. Буоллун. Итиччэ иннин диэки хардыылаабыт киһи сарсын да хааман кэлиэ уонна бу боппуруоһу төрдүттэн быһаарыа. Биирдэ уонна бүтэһиктээхтик.
Биирдэ баран эттэххэ… кини эмиэ бу саахсаҕа киһилии кэлиэн баҕарбат үһү дуо? Таптыыр кыыһын кытта баҕа өттүнэн, алҕас буолбакка, бу манна мустубут дьон сиэринэн үөрэн-көтөн, өрөгөйдөөх марш доҕуһуолунан үрдүк кирилиэһи дабайан, дууһатын ырыатыгар уйдаран, сүрэхтиин өрүкүйэн. Ама, маннык ирээтэ киниэхэ суоҕа буолуо дуо?
Хайаан да табыллыа. Алҕас доҕордоох, албын аргыстаах ырааппаккын. Алҕаһыыры билэ-билэ, албынныыры көрөн туран эйэлэһэ сатыыр сатаммат. Төһө да сиэрдээх буол, аһыммыта буолан абыраммаккын. Онон саахса дьиэтигэр кэтэх өттүттэн буолбакка, инниттэн илии тутуһан киирэр дьоһун дьолу ким барыта биллин!
«Чолбон». — 2024. — №9
