«Хотугу сулус» сурунаалы мин аан бастаан 1940 сыллаахха илиибэр ылбыппын өйдүүбүн. Бииргэ төрөөбүт убайым Егор Васильевич Попов–Сахаатай (кэлин культура үлэһитэ, тыа кулуубун сэбиэдиссэйэ, 1950–1952 сылларга Дьокуускайга радиокомитекка директордыы сылдьыбыта) биэрбитэ. Онно биир нүөмэргэ Күннүк Уурастыырап «Тимир сибэкки» уонна «Табыллыбатах таптал» кэпсээннэрин аахпыппын билиҥҥэ диэри умнубаппын. Ити кэпсээннэр ис хоһоонноро да, тыллара-өстөрө да миигин улаханнык сөхтөрбүттэрэ. Кэлин ити кэпсээннэри түбэһэн аахпатаҕым. Билигин аахтахпына, туох диэм эбитэ буолла. Оччотооҕу уоннаах уолчааҥҥа өйбөр-санаабар чахчы дириҥник иҥэн өйдүү сырыттаҕым буолуо.
Сэрии сылларыгар бииргэ төрөөбүт эдьиийбэр Варвара Васильевна Зыковаҕа–Балбаарыска олорбутум. Күтүөм Гаврил Семенович Зыков «Хотугу сулуһу» сурутара эбитэ дуу, атыылаһара эбитэ дуу билбэтим, ол эрээри киниэхэ «Хотугу сулус» куруук баар буолара. Ити бириэмэҕэ ордук умсугуйан, тартаран Дмитрий Таас «Кыһыл көмүс хоруоп» сэһэнин аахпытым. Мин эрэ буолбатах, оччотооҕу «Хотугу сулус» сурунаал илдьирийиэр диэри дьонтон дьоҥҥо уларсылла сылдьан ааҕылларын өйдүүбүн. Ол барыта «Кыһыл көмүс хоруоптан» этэ диэхпин баҕарабын. Сэрии сылларыгар Амма Аччыгыйа, кэнники «Сааскы кэм» ромаҥҥа киирбит «Кинээс ыйааҕа», «Мотуо» диэн кэпсээннэрин аахпытым. «Кинээс ыйааҕар» Дулҕалаах диэн сир биһиги сайылыкпыт аатыгар сөп түбэспитэ миигин сөхтөрбүтэ. Хайдах эрэ сайылыкпыт аатынан «Кинээс ыйааҕа» биһигини эмиэ таарыйар курдуга. Ити курдук 1955 сылга диэри «Хотугу сулуһу» көтүппэккэ, утумнаахтык ааҕар этим. Үксүн библиотекаларга.
1955 сылга Дьокуускайдааҕы пединституту бүтэрэн, Эдьигээҥҥэ учууталлыы тиийээт «Хотугу сулуһу» сурутарбын саҕалаабытым. Онтон ыла бу биэс уон сыл устатыгар тиһигин быспакка сурутабын. Бу кэм устатыгар миэхэ «Хотугу сулус», 1990 сылтан «Чолбон» күүтүүлээх күндү ыалдьыт. Элбэҕи биллэрэр, үгүс сонуннаах, саха литературатын бастыҥ айымньыларын аан бастаан аҕалар кэтэһиилээх сурунаал. Сэбиэскэй кэмҥэ сурунаал сыаната олус чэпчэки уонна сонунтан сонун айымньылары бэчээттиир буолан, тахсар ахсаана олус элбэҕэ. Алҕаһаабат буоллахпына, 36000 тиийэ сылдьыбыта. Ордук ити саха литературатын чулуу романнара Болот Боотур «Сааскы дьыбардара» (1968–1969), Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары» (1963–1966), «Киһи биирдэ олорор» (1972–1974), Далан «Дьикти саас» (1976), «Тулаайах оҕо» (1979), Иван Федосеев «Холорук» романнарын, сэһэннэрин бэчээттэппит кэмнэрэ.
Баҕар, сорохтор Далан «Тыгын Дарханын», Николай Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» романнарын бу киһи сэҥээрбэтэх эбит дуу диэхтэрэ. Ити романнар хайдах суруллубуттарын, сүрүн ис хоһооннорун сурулла сылдьыахтарыттан билэр этим, «Тыгын Дарханы» уонна «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» (бастакы туомун) бэчээккэ бэриллиэхтэрин иннинэ сирийэн ааҕыталаабытым. Онон, ити айымньылары аахпыт, билэр буолан «Чолбоҥҥо» тахсалларын кэтэспэтэҕим.
«Чолбон» («Хотугу сулус») 1979 сылтан ыла мин 41 ыстатыйабын бэчээттээн таһаарда. Араас темаҕа. Онон, «Чолбон» мин өйбүн-санаабын норуокка тиэрдэр, норуоттуун ситимниир трибунам диэхпин сөп.
Гаврил ПОПОВ, филологическай наука кандидата,
СР кулътуратын үтүөлээх үлэһитэ.
