Перейти к содержимому
Сүрүн сирэй » Ыстатыйалар » Кыларыйар кырдьыгы турууласпыт Кыыс Ньургун

Кыларыйар кырдьыгы турууласпыт Кыыс Ньургун


(Суруйааччы Ираида Клиорина төрөөбүтэ 105 сылыгар)

1948 сылтан биэс уон алта сыл, атыннык эттэххэ олоҕун бүтүннүү кэриэтэ, Саха сирин ыраахтааҕы былааһынан уонна ааспыт үйэ сүүрбэһис сылларыттан өһүөннээн туран тутар-хабар тоталитарнай режим тимир ытарчатынан но­руот өстөөхтөрүнэн аатыран, хааннаах хабыр репрессия сиэртибэлэрэ буолбут саха национальнай интеллигенция­тын сүмэтэ-сөлөгөйө дэммит сүдү дьоммутун, ол иһигэр Саха судаарыстыбаннаһын төрүттэспит ленинец-бассабыыктары кыт­­та олоҕо суох сымыйа буруйунан балыйан, хаайыы, конц­лааҕыр күлэ-быыла оҥорон уонна төрөөбүт норуотта­рын өйүттэн-санаатыттан сотон-суурайан, кырыыска турбут­та­рын, кырамаҥҥа этиллибиттэрин тилиннэрэр туруулаһыы­га анаабыт саха норуотугар тугунан да кэмнэммэт сүдү өҥө­лөөх Ираида Самоновна Клиорина төрөөбүтэ быйыл кулун тутар 16 күнүгэр 105 сылын туолар.

Ираида Самоновна туһунан Уус Алдан дьоно-сэргэтэ сү­дү биир дойдулаахтара өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха национальнай интеллигенциятын бас-көс киһитин, бил­лиилээх общественнай-судаарыстыбаннай деятелын, саха лите­ратуратын, бэчээтин, тыйаатырын тө­рүт­тэспит, 1917–1919 сыл­ларга земствонан сэбиэскэй Арас­сыыйаттан тутулуга суох саха судаарыстыбаннаһын ис­ториятыгар бастакы олохтоох са­лайыныыны үлэлэппит, автономия бэриллибит бастакы сылларыгар Саха уобалаһын сир баайдаах сирин-уотун – Халыматтан саҕалаан көмүстээх Алданы, билиҥҥи таас чохтоох Нерюнгри, алмаастаах Мирнэй, Сунтаар улууһун сирин-уотун чөмүччү быһан ылан, ыаллыы уобаластар үллэстэр уодаһыннаах дьайыыларын утаран эдэр сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ кыраныыссатын, Приморскай кыраайга бэ­риллибит билиҥҥи Магадан уобалаһыттан ураты, чөлүнэн хаалларыыны туруулаһыыга кыттыһан бөдөҥ кылаатын киллэрсибит, 1925–1927 сылларга Саха сирин оҥорумтуолаах күүстэрин үөрэтэр ССРС Наукаларын академиятын бөдөҥ учуонайдара, академиктара кыттыылаах Сойуус үр­дүнэн аан бастаан тэриллибит научнай экспедицияҕа киир­сэн, наука эйгэтигэр «профессорынан» билиниллибит наука деятела В.В. Никифоров–Күлүмнүүр чиэс­тээх аатын ти­линнэриигэ олоҕун 38 сылын анаабыт «Кырдьык генералын» быһыытынан 1993 сыллаахха Уус Алдаҥҥа тэриллибит научнай-прак­ти­ческай конференцияттан саҕалаан күн бүгүнүгэр диэри үчүгэй­дик билэллэр. Итиэннэ нуучча норуотун ньургун кыыһын тулхадыйбат модун дьулууругар сүгүрүйэллэр, ытыктыыллар, киэн тутталлар.

Оттон Саха сирин аҕа көлүөнэ дьоно Ираида Самоновнаны Малькова диэн аатынан өссө аас­пыт үйэ биэс уонус сылларыттан саха бастакы революционер-народнига К.Г. Неустроев–Урсик ту­һунан Саха театрыгар уу сахалыы туруорулла сылдьыбыта «Бастакы кыымнар» драматынан, са­хаттан бастакы быраас П.Н. Сокольников үтүө аатын тилиннэрэр ыстатыйаларынан, нуучча биллиилээх народник-революционера, Бүлүүгэ көс хаайыытыгар олорбут Н.Г. Чернышевскай туһунан «Вилюйский Прометей» историческай драматынан драматург уонна «Сказание о земле Сибирской» киинэ сценарийын суруйбут киһи быһыытынан үчүгэйдик билэр этилэрэ. Билиҥҥи көлүөнэ эдэр да, эмэн да дьоно Ираида Самоновна Клиорина В.В. Никифоров–Күлүмнүүр үтүө аатын туруулаһыыга анаабыт 38 сыллаах үлэтинэн таһааттарбыт «Василий Никифоров. Судьбы, События, Воспо­минания» (1994 с.), «Детективы чести» (1996 с.), «Максим Аммосов. Десятилетие: 1917-1927 гг. (за объективность в оценке действительных и мнимых ошибок)» (1997 с.), «История без флера (последнее десятилетие жизни Кюлюмнюра (1918-1928 гг.)» (1999 с.) уонна «История без флера – 2», «Тайна кода «Моряки» – чекистской, союзной операции по ликвидации первых якутских большевиков. 1937–1938 гг.» диэн 2011 сыллаахха, ааптар өл­бүтүн кэннэ «Бичик» кинигэ кыһатынан тахсыбыт кинигэлэринэн итиэннэ 2005 уонна 2015 сыллардааҕы «Якутия. Календарь знаменательных и памятных дат» таһаарыыларынан сиһилии бил­си­бит буолуохтаахтар.

Аныгы ааҕааччы Ираида Самоновна Саха сирин кытта туох сибээстээх, билсиилээх буолан, тоҕо олоҕун 56 сылын ыраахтааҕы былааһын саҕана «эрэһиэҥкэтэ суох түрмэнэн» аатырар Уһук Хоту­гу кыраай уонна «туспа урдус» аатыран хараҥа олох ыар дьэбэрэтигэр умса быраҕыллыбыт саха дэнэр аҕыйах ахсааннаах омук дьылҕатын кыт­та сибээстээтэ диэн интэриэһиргиирэ оруннаах. Онуо­ха мин көрүүбэр харахха быраҕыллар үс төрүөт баар.

Бастатан туран, Саха уобалаһа – кини биһигэ ыйаммыт төрөөбүт ийэ буора. Ону кини сааһын тухары этигэр-хааныгар иҥэринэн итиитик-ис­тиҥник ахтара, өрө тутара, астынара эбитэ буолуо. Чоп­чулаан эттэххэ, 1915 сыл кулун тутар 16 күнү­гэр, биир ахтыы сурукка бэйэтэ мэктиэлииринэн, «Боо­туруускай улуус Чурапчы сэлиэнньэтигэр» (2005, 2015 сс. халандаардарга «Дьокуускай куо­рат» дэммитэ алҕас буолуон сөп) политическай буруйдаах, полиграфист идэлээх сыылынай Самон Маркович Клиорин (1891–1960 сс.) уонна эмиэ көс­кө кэлэн олохсуйбут сыылынай Николай Мальков сиэнэ, учуутал идэлээх Антонина Авксентьевна Малькова дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Клиориннар 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кыа­йыытын кэнниттэн Саха уобалаһыттан Бла­гове­щенскай куоракка көспүттэрэ. Кыыс дьоно төһө да 2 саастааҕар Саха сириттэн көстөллөр, омугуттан тутулуга суох төрөөбүт буор тардылыктаах диил­лэрэ кырдьыгын биир чаҕылхай туоһутунан кини  буолар. Ол да иһин буолуо, Ираида Самоновна 1967 сыллаахха ийэтэ үлэлээбит Кириэс Халдьаайытыгар тиийэ сылдьан: «Ийэм үлэлээбит былыргы үйэтээ­ҕи оскуолатын, олорбут дьиэтин таһыгар кыракый кылабыыһа туомнаах дуобат курдук кылбаа ма­ҥан таҥара дьиэтин көрөөт да, хайдахтаах курдук иитиллибит ийэ буор ахтылҕана эти-сиини эй­мэнитэр истиҥ-сылаас иэйиитэ өйбүн-сүрэхпин туй­маардан ылбытын тылбынан кыайан хоһуйар кыаҕым суох», – диэн ахтыа дуо?

Иккиһинэн, ийэ буортан итинник тардылыктаах буолан, эдэр эрдэҕиттэн төрөөбүт кыраайын билэ-көрө сатаабыта, олохтоох сахалары хаан тамайан, норуот бүттүүнэ киэн туттар дьоно олоҕо суох сымыйа балыырга түбэһэн сиргэ-буорга тэпсиллибит ааттарын-суолларын тилиннэриигэ тус олоҕун умнан туран турууласпыт буолуохтаах.

Үсүһүнэн, 1932 сыллаахха Харбинтан 17-лээх үөрэх туйгуна кыыс Москваҕа Журналистика ком­мунистическай үрдүк үөрэҕэр ыытыллан баран, комсомольскай дьыалата итэҕэһинэн ылыл­лы­батах. 1934 сыллаахха Москватааҕы исто­рия, фи­лософия, литература институтугар үөрэ­нэр дьол­ломмут көхтөөх комсомолканы ЫБСЛКС Киин кэмитиэтин мэктиэлээһининэн Уһук Илиҥҥи ИДьМ Судаарыстыбаҕа Куттал суох буолуутун управ­лениетын контразведкаҕа отделыгар ыытан баран, баара-суоҕа 19 саастааҕар 1937 сыл тохсунньуга хаайыыга угаллар. Онтон ыла 1955 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр ССРС байыаннай коллегиятын уурааҕынан букатыннаахтык реабилитацияланыар диэри, 18 сыл устата, норуот өстөөҕө аатыран концлааҕыр, көс-сыылка бары эрэйин-муҥун, сымыйаҕа балыллыы диэн тугун этинэн-хаанынан билбитэ. Ол иһин, сахаттан бастакы быраас П.Н. Сокольни­ков олоҕун, общественнай-политическай үлэтин-хам­наһын чинчийбитэ уонна онно сыһыан-наах матырыйааллары хаһыстаҕын аайы В.В. Ни­кифоров–Күлүмнүүр диэн уобалас общественнай-политическай олоҕор улахан сабыдыаллаах саха бастакы көлүөнэ национальнай интеллигенциятын бас-көс киһитин аатыгар болҕомтотун уурбута буолуо. Бу сүдү киһи ыар дьылҕатын бэйэтигэр сыһыаран чугастык ылыммыта чахчы. Көстөн турар сымыйа балыырга түбэһиннэрэр ньүдьү-балай идеология туппутун төлөрүппэт, хаппытын халбарыппат ап-чарай ситимэ, тоталитарнай ре­жим өрөгөйдөөн турар кэмигэр, булгуруйбат модун дьулуурунан, энчирээбэт күүстээх эрэлинэн отучча сыллаах уодаһыннаах охсуһуунан сүдү биир дойдулааҕа В.В. Никифоров кыларыйар кырдьыга кыайарын ситиспитэ, үтүө аата норуотугар төннөн, үйэтийэр аартыгын арыйбыта.

Ираида Самоновна 1943 сылтан ыла олоҕун устатын тухары төрөөбүт Сахатын сирин кытта сибээһин быспатаҕа. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын председателэ Н.Г. Золотарев сакааһынан К.Г. Неустроевтан саҕалаан саха национальнай интеллигенциятын чулуу бэрэстэбиитэллэрин дьыл­ҕаларынан драматург, кырдьыгы туруулаһар патриот быһыытынан история «үрүҥ бээтинэлэрин» саралааһыҥҥа дьоһун кылаатын киллэрбитэ. Алта уонус сыллартан саҕалаан Күлүмнүүр дьылҕатынан дьарыктанарыгар кини сиэннэрин, куль­тура, наука, литература үлэһиттэрин кытта уһун сылларга сибээстэспитэ. Олортон суруйааччы И.Е. Фе­досеев–Доосону көрдүүр-чинчийэр, туруорсар үлэтигэр булгуруйбат биир санаалааҕын, үтүө көмөлөһөөччүтүн быһыытынан өрө тутара. Кини Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастакы президенэ М.Е. Николаевка, Бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлэ К.Е. Ивановка, Саха сирин Москватааҕы постпредствотын салайааччыта А.В. Мигалкиҥҥа дириҥник махтанара. В.В. Никифоров–Күлүмнүүр төрөөбүтэ 130 сыла бэлиэтэнэр 1996 сылыгар «Мүрү саһарҕата» хаһыат эрэдээксийэтин кытта эмиэ сибээһи тутуһан «Детектив чести» брошюратын бэчээттэтэн үөрбүтэ, махтаммыта. И.С. Клиорина саха норуотугар оҥорбут үтүөтэ-өҥөтө «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээлинэн, «СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ» уонна «Уус Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо» ааттарынан бэлиэтэммитэ.

Күннэр-дьыллар ааһан иһиэхтэрэ, көлүөнэттэн көлүөнэ солбуллуоҕа. Ол эрээри, саха тыллаах баарын тухары махталлаах норуот өйүттэн-сү­рэҕиттэн кыларыйар кырдьык кыайарын туһугар Кыыс Ньургуннуу дуулаҕа дьулууру тутуспут Ираида Самоновна Клиорина үрдүк аата Улуу Пушкин «айар тылбынан памятник туруоруннум» диэбитин курдук, Сырдыкка, Кырдьыкка, Сомо­ҕолоһууга, Эйэҕэ угуйар суолдьут сулус буолан дьүкээбил суһумнаах, арылы кустуктаах, күлүм көмүс күннээх Үрдүк Мэҥэ Халлаантан чаҕылыйа, тырымныы туруоҕа.

Сөбүлэһэр кыах суоҕа

(И.С. Клиорина «История без флера» диэн 1999 с. «Бичик» кинигэ кыһатыгар тахсыбыт кинигэтиттэн быһа тардыы)

«Алта уонус сыллар саҕаланыыларыгар П.А. Ойуунускай саха музыкальнай драматическай театрын көрдөһүүтүнэн П.Н. Сокольников туһунан «Дьүкээбил суһума» («Отсвет сияния») диэн пьесаны суруйбутум…. Дьэ онно, архыып матырыйаалларын хасыһа сылдьан Санкт-Петербурга барыахтаах Депутация боппуруоһун дьүүллэспит 1912 сыллааҕы Сахалар съезтэрин туһунан ыстатыйаларга Депутация суруксутунан сылдьыһыахтаах Василий Васильевич Никифоров тус бэйэтин этиилэриттэн уонна кини туһунан бэйэтин омугун дьоно сыана биэрэллэриттэн сылыктаатаха, чахчы да норуот ытыктыыр, бас-көс туттар, киһи тутуһуох айылаах туох да дьиэҕэ суох үтүөкэннээх киһи аатыгар кэтиллэ түспүппүт. Киһи дьиктиргиэн иһин съезкэ монархия бас-көс тойотторо буолбакка, «хаҥас хайсхалаах салайааччыларынан» ааттанааччылар түмсэн, «түгэнинэн» туһанан бырабыыталыстыбаҕа норуот олоҕуг-дьаһаҕын тирээн турар ыарахан боппуруостарын туруорсарга биллэр-көстөр прогрессивнай сорук-тары көтөх­пүттэр этэ.

Бэчээккэ Санкт-Петербурдааҕы үөрүүнү-көтүүнү сырдатыыга саха Депутацията көннөрү ыраах­тааҕыны уруйдуу-айхаллыы эрэ буолбакка, «түгэни» табыгастаахтык туһанан, Россия араас ми­нистиэристибэлэригэр саха норуотун уонна уобалас ааттарыттан 14 докладнойу түһэрбитэ. Олору бил­лэн турар, Депутация баһылыга, врач П.Н. Сокольников да, улуус суруксута Д.И. Слепцов да бэлэмнээбэтэхтэрэ, «Депутация суруксута», уокурук суутун бирисээгэлээх итэҕэллээҕэ В.В. Ни­кифоров суруйбута, бэлэмнээбитэ өйдөнөр.

…«Депутация» ыыппыт үлэтэ-хамнаһа про­грессивнай суолталааҕын дакаастыыр суругу пьесаны суруйууга дуогабардаспыт, култуура ми­нистригэр Г. Ефремовка ыыппыппыт да ууга тааһы бырахпыт курдук сүтэн хаалбыта. Онно Саха сиринээҕи доҕотторбут суруйааччылар, исто­риктар, суруналыыстар соһуччу түмүктэрдээх иһитиннэриини ыыппыттара: чуолаан, Г. Ефремов өссө 1953 сыллаахха, Г. Тихоновы уонна Н. Ка­наевы кытта «Саха литературатын историятыгар токурутуулары утары» диэн айдааннаах ыстатыйа ааптара эбит.

Тута барыта чуолкайдана түспүтэ! Кинилэргэ история дьиҥ кырдьыга туохха наада буолуой?! «Бэйэтин ааспыт өттүн өйдөөбөт норуот – инники кэскилэ суоҕун», «ааспыкка сааланааччы – бэйэтин кэлэр кэскилин быһынарын!», «бэйэ историятын гражданскай чиэһин-суобаһын үлтү сынньааччы – бэйэтин нациятын суох оҥорорун» туһунан саныы да сорумматтар. Онон көстөн турар албын-түөкэй быһыыны-майгыны утары oxcyhapга сыал-сорук туруоруммуппут.

…1966 сыллаахха Саха сиригэр Н.П. Канаев «Нуучча-саха литератураларын сибээстэрин ту­һунан» кинигэтэ тахсыбыта. Онно эмиэ В.В. Ни­кифоров тэрийбит «Сахалар сойуустарын» про­грессивнай оруолун, ыраахтааҕы былааһын утары охсуһуутун соруйан тумнуу, сымыйанан күлүк түһэрии, холуннарыы баарын кытта сөбүлэһэр кыах cyoҕa. Онон «Полярная звезда» сурунаал 3 №-гэр «Өйдөммөтөх уруок» («Неусвоенный урок») диэн ыстатыйа суруйарга күһэллибиппит. Дьэ ити отут сыл анараа өттүнээҕи рецензияттан ыла саха кырдьаҕас көлүөнэ интеллигенциятын чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ В.В. Никифоровы, букатын бил­бэт киһибин көмүскээн, аан бастаан аһаҕастык суруйуум саҕаламмыта».

Мин күндү доҕотторум! Биир дойдулаахтарым!

Эмиэ субу курдук сып-сырдык күһүҥҥү кэмҥэ, ол эрээри 69 сыл анараа өттүгэр – 1927 сыллаахха! – Дьо­куускай хараҥа хаайыытыгар хаһан эрэ үтүө аата Саха сиригэр эрэ буолбакка Москваҕа, Ленинградка, Дальнай Востокка, Сибииргэ, Уралга киэҥник биллибит, ыар ыарыыга эмтэрбит алта уонун ааспыт оҕонньор түрмэ тымныы, сыгынньах мас оронугар олоҕо суох буруйга түбэспит дириҥ аһыытыгар, кутурҕаныгар ыга баттатан сыппытын myhyнан өйдөөн-санаан да ылар миэхэ олус ыарахан. Кини научнай-чинчийэр үлэтин, Москваҕа толору хааччыллыылаах олоҕун-дьаһаҕын хаалларан туран, төрөөбүт дойдутугар бэйэтин дириҥ билиитинэн-көрүүтүнэн, баай уопутунан ыар кэмҥэ көмөлөһөр үтүө ыра санаалаах эргиллэн кэлээтин кытта тутан ылбыттара. Кинини, бэл, төрөөбүт ийэ буоругар үктэнэ да илигинэ, борокуот тыраабыгар туппуттар. Норуокка кини аптарытыата, аата-суола, суон cypaҕa нahaa улахан сабыдыаллааҕыттан куттаныы соччо күүстээх этэ.

«Чып кистэлэҥҥэ тутуу саагыбара урусхалланыыта»

(«Крушение заговора молчания»)

Ньүдьү-балай, уһуну-киэҥи тириэрдэ өйдөөбөт дьон бүтүн Россия научнай эргимтэтигэр кини аата-суола үрдүктүк тутулларын билиммэккэ сир­гэ-буорга тэпсибиттэрэ. Саха сирин сайыннарар ту­һугар туох caҥa билиилээх-көрүүлээх, ханнык са­ҥаны, наадалааҕы олоххо киллэрэр өйдөөх-са­наалаах кэлбитин да кытта аахса барбатахтара. Ки­нилэри Никифоров аҥардас Саха сиригэр кэлиитэ да норуот кэскилин туһугар туруулаһыы идейнэй знамятын күөрэтэн олоҕо суох атаҕастаммыттары, норуоттан туора анньыллыбыттары түмэр, сомо­ҕолуур күүһүнэн буолуо диир суостаах-суодаллаах амырыын куттал эрэ салайара! Суос-соҕотох субу киһи өссө 31 сыллааҕыта сир-дойду быстар yhyгap, Россия хотугу муннугар, Сибииргэ айылҕа ураты уустук уонна тыйыс усулуобуйатыгар тыыннаах олох баарын итиэннэ сайдар, чэчириир кыахтааҕын дакаастааһын сыаната биллибэт баай үөрүйэҕин мунньуммут, ону сэргэ дьарык уонна идэ дьикти дьоҕурун этигэр-хааныгар иҥэриммит, ылбычча омук тэҥнэспэт устар ууну сомоҕолуур уус-уран тыллаах, ырыаһыт, тойуксут, олоҥхоһут, ону тэҥэ сытыы уонна муударай, сылык өйдөөх, саҥаны-кэрэни хамаҕатык ылынымтыа ahaҕac эттээх, олус талааннаах саха диэн норуот баарын Россияны тэҥэ бүтүн аан дойду билиитигэр-көрүүтүгэр аан бастаан таһаарбыт сүҥкэннээхэй үтүөлээҕин-өҥөлөөҕүн кырдьыга кинилэр букатын да билбэт, сиргэ-буорга тэпсэртэн атыны өйдүү-билэ да сатаабат дьон эбиттэрэ буолуо.

Дьэ, кырдьык кини эрэ – Алдан өрүс төр­дүгэр бүгэ сытар кыракый Дүпсүн улууһуттан тыыллан-хабыллан турбут Василий Васильевич Никифоров–Күлүмнүүр лоп курдук сүүс сыллааҕыта, быдан үйэтээҕи 1896 сыллаахха бэйэтин сөҕүмэр далаа­һынынан, бэл, аатырбыт Париж промышленнай быыс­­тапкатын ahapa дайбаабыт Аллараа Новгород про­мышленнай быыстапкатыгар «Саха анал са­лаатын» арыйан урут ким да, бэл, Быыстапканы тэ­ри­йээччилэр кытта билбэтэх, истибэтэх кый бы­рах олохтоох саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, сиэ­рин-майгытын, дьарыгын, итэҕэлин киэҥник хабан көрдөрөр баай экспонаттаах бөдөҥ экспозицияны киһитэ кини буолан элбэх эрэйи, кыһалҕаны көрсөн сүгэн-көтөҕөн илдьэн туруорбута. Ону ааһан бу Быыстапкаҕа саха уобалаһын уонна саха норуотун аҕыйах анал делегациятын таһынан Россия киин куоратыгар Николай II ыраахтааҕы коронациятыгар кытта кэлбиттэри бэйэтин чугас, истиҥ доҕотторо, биир санаалаахтара, бэрт аҕыйах ахсааннаах оччотооҕу саха интеллигенциятын ча­ҕылхай бэрэстэбиитэллэрэ: сахаттан бастакы врач П.Н. Сокольников, тыл үөрэхтээҕэ С.А. Нов­го­родов, (ред. – ааптар атын быыстапканы кытта бутуйбут), юрист М.А. Афанасьев, биллэр-көстөр про­грессивнай деятель П.А. Афанасьев кыттыыны ылалларын ситиспитэ. Аллараа Новгородка доҕот­торо, биир дойдулаахтара дүпсүттэр Петр, Михаил Афанасьевтары кытта отут саастаах В.В. Никифо­ров түспүт сэдэх хаартыскалара мин суругум ос­туолун киэргэлэ буолан тураллар.

Оттон 1927 сыллаахха ол барыта умнуллубу­та! Хаайыы мас тапчааныттан ыарыһах, кырдьа­ҕас оҕонньор, нэһиилэ эрэһиэҥкэттэн тардыһан ту­ран, кыыһын Лидияны уонна бастакы сиэнэ Зи­наны кытта көрсө тахсаахтаабыта (ред. – ааптар ал­ҕаһыыр быһыылаах, Күлүмнүүр кыыһын Еле­на диэнинэн билэбит). Силиэстийэ хара ба­лыырдаах ыарахан буруйдааһыныттан ата­ҕас­таммыт, хомпуустаммыт кыһыы-аба харах уулаах хомуоҕун кыайа туттан, бу иккиэйэх чугас дьо­нугар, «сыыha хаайыллыбытын», түрмэҕэ «сы­мыйа тыллабырынан» түбэспитин туһунан этэр эр санаатын биллэрбитэ. Кини, хан­ныгын да иһин, кыларыйан турар кырдьык кыа­йарыгар уон­на суут иннигэр бэйэтэ буруйа-аньыыта суоҕун да­каастыам диэн эрэнэрэ. Кырдьыга, эрэй­дээх-муҥнаах дьылҕата тугунан түмүктэниэн: өлө­рөргө-өһөрөргө умса анньар репрессия ыар миэ­лиҥсэтинэн үлтү мэлиллэрин дуу, эбэтэр, сук­куруур тыына ордон хааларын дуу, туох да бил­бэт этэ. Ол үрдүнэн Саха сиригэр норуот бас­такы босхолонуулаах хамсааһынын тэрийбит, но­руотугар сырдатыы суолун тэлэйбит, Саха сирин суверенитетын, тутулуга суох буолуутун, норуот бэйэни салайыныытын иһин турууласпыт, бэйэни салайыныы бастакы уорганнарын салайбыт, саха бас­такы уратылаах литературатын төрүттээбит сүдү киһи модун санаата өссө да бөҕө-таҕа этэ, сүрэ-кута тосто илигэ. Ол да иһин кини түүнүктээх түрмэҕэ да сыттар: «…Мин аатым саха норуотугар хаттаан эргиллиэ – ыраас, омнуоламмат гына букатыннаахтык! Мин аатым-суолум уонна баста­кы “Манчаары” пьеса ааптара да буоларбынан, са­ха норуотун историятыгар саас-үйэ тухары хаалыа­ҕа. Мин кырдьык өрөгөйдүүрүгэр эрэнэбин!» – диэн этиэ дуо? Ол эрээри кини дириҥ иин сиҥнэр кырыытыгар үктэнэн турарын, баара эрэ сыл иһи­нэн Новосибирскайга түрмэ балыыһатыгар сыр­дык дууһата эрэйи-муҥу билбит этиттэн-хааныт­тан арахсан, быдан-уххан былаҕайга көтөрүн хантан билиэ баарай? Билбэт да буоллаҕа эбээт, кини итэҕэйэн-эрэнэн туран эппит өтө көрүүтэ олоххо киириэр диэри муҥутуур алта уон сыллаах дьыл-хонук ааһыаҕын. Оттон таптыыр, курдаттыы тар­тарар күндү дойдутугар бэйэ киэнинэн киэн тут­тар патриотическай өй-санаа диэни билбэт ньүдьү-балай, уһуну-киэҥи ыйдаҥардар кыаҕа суох кылгас өйдөөх-санаалаах дьонунан кини аатын-суолун норуоттан «чып кистэлэҥҥэ тутар саагыбар» тэриллиэҕин. Хайдахтаах курдук ула­хан дьүккүөрүнэн, унньуктаах уһун кэми-кэр­диини аахсыбат өй-сүрэх илистэр, эмсэҕэлиир мөк­күө­рүнэн суут нөҥүө кырдьыгы чөлүгэр түһэрэр, ки­ни сырдык аатын өһүөннээх холуннарыы, кэрээ­нэ суох сиргэ-буорга тэпсии дириҥ дьуоҕатыт­тан ороон ылан төрөөбүт норуотугар тилиннэрэр иһин тэҥэ суох oxcyhyyгa 62 сыл ааһыаҕын!

Оттон 65 сыл ааспытын кэннэ, 1993 сыллаахха муус устарга баара эрэ төрөөбүт-үөскээбит дой-дутугар, Уус Алдан улууһугар «Чып кистэлэҥҥэ тутуу саагыбарын» арыйыыга буолбакка, сыччах кини төрөөбүтэ 127 сылыгар аналлаах научнай-прак­ти­ческай конференция ыытыллыаҕын. Онно мус­тубут 14 общественнай деятель: учуонай­дар, су­ру­йааччылар саха норуотугар Василий Ва­си­лье­вич үтүөтүн-өҥөтүн ahaҕacтык билиниэх­тэ­рин уон­на «Саха сирин биир бастакы ин­тел­ли­ге­нинэн», «бастакы суруйааччынан, сырда­таач­чы­нан, юри­һынан», онтон да атын кини куль­тур­най-сырда­­тар» үлэтигэр-хамнаһыгар сы­һыа­ран убаастабыл­лаах­тык ааттыахтарын.

«Чып кистэлэҥҥэ тутуу саагыбарын» аһаҕастык билинии бастакы историческай суолталаах хо­лонуута 1995 сыл сэтинньигэ Дьокуускайга ыытыл­лыбыт научнай-практическай семинарга дири­ҥэтиллибитэ. Онно эмиэ Василий Васильевич 14 биллэр-көстөр биир дойдулаахтара – юристар, су­руйааччылар, учууталлар, учуонайдар кыт­ты­быттара уонна «норуот интэриэһин көмүс­кээччи» быһыытынан сыаналаабыттара, кини об­щественнай-политическай, литературнай үлэтин, бастакы пьесатын ахтыбыттара, Саха уобалаһы­гар норуоту сырдатыыга ыыппыт киэҥ өрүттээх тэрийэр үлэтин-хамнаһын туһунан кэпсээбиттэрэ.

Ол гынан баран, Саха Өрөспүүбүлүкэтин куль­турнай уонна научнай эйгэтин дьиҥнээх исто­рическай событиетынан 1996 сыл ыам ыйын 23 күнүгэр Василий Васильевич Никифоров тө­рөөбүтэ 130 сылын киэҥник, олохтоохтук бы­раа­һын­ньыктааһыны ааттыахха сөп. Итиэннэ, 25 научнай дакылаат, иһитиннэрии оҥоһуллубут Гу­манитарнай чинчийиилэр институттарын науч­най-практическай конференциятын. Онно өрөс­пүү­бүлүкэ биллиилээх учуонайдара – наука араас хайысхаларын доктордара уонна кандидаттара этиилэрин Василий Васильевич үлэтин-хамнаһын бары өттүнэн ырытыыга туһулаабыт­тара. Бөдөҥ общественнай деятель, Саха сиригэр норуот бэйэтин салайыныытын олохтуур иһин ту­руулаһааччы, земствоны олохтооһуну көҕү­лээч­чи, норуоту үөрэхтээһин уонна үрдүк үөрэҕи тарҕатыы туһугар охсуһааччы, төлөбүрэ суох ааҕар библиотеканы төрүттээччи, Саха сиригэр бастакы бэчээт дьыалатын тэрийээччи, онтон да атыттары иилээччи-саҕалааччы быһыытынан сыр­датыллыбыта.

Ону ааһан, В.В. Никифоров олоҕун, үлэтин-хам­на­һын аан бастаан ырыҥалаан үөрэтии, чинчи­йии, ти­линнэрии көмөтүнэн, онно тирэҕирэн учуо­най­дар билигин саха обществотын историятын уонна культуратын сөҥө сытар дириҥ дьапталҕаларын арааран ылар, ырытар кыахтаннылар. Ол эрээри сити саҕалааһын эрэ! Сотору кэминэн учуонайдар саҥаттан саҥа арыйыыларынан норуоту үөр­дүөх­тэрэ, тоҕо диэтэххэ, кинилэр билигин бэйэ­лэрэ билиммиттэрин курдук Никифоров «саха национальнай интеллигенциятын бас-көс ки­һитэ» буолар. Кырдьыга да кини наука, культура, лите­ратура уонна бүттүүн саха норуотун граж­данскай тутулун олохтооһун дьиҥ чахчы хамса­тар күүһэ этэ. Ону барытын уус алданнар өй­дүөх уонна ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыах кэриҥнээхтэр!

Биһиги чорботон бэлиэтиэх тустаахпыт, Уус Алдан улууһун дьаһалтата, общественность бүт­түүнэ научнай, общественнай уонна лите­ратур­най үлэтинэн-хамнаһынан бүтүн Россия научнай уонна литературнай общественноһын үрдү­нэн киэҥ билиниини ылан төрөөбүт норуотун албан аатырдыбыт уһулуччулаах биир дойдулаахтарын чиэстиир анал дьаһаллары баҕаран, кыһаллан туран тэрийбиттэрин, культурнай-мемориальнай комплекстары арыйыыга элбэх күүһү-уоҕу түмпүттэрин.

Билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин учуонайда­рын, ли­те­ратордарын иннигэр турар бочуоттаах итиэн­нэ мүччүрүйбэт иэһинэн Василий Васильевич аатын-суолун хараардар туох баар урукку бэчээ­тинэн өрөспүүбүлүкэ, сойуус таһымнарыгар тах­сы­быт суруйуулары көннөрүү уонна Россия эн­циклопедияларыгар, историческай сурунаал­ларга саҥалыы сыанабыллары биэрии, кини туһунан суруллубут кинигэлэри киэҥ билиигэ-көрүүгэ та­һаарыы, урукку омсолоох суруйуулары аһаҕастык саралааһын буолуох тустаах. Чопчулаан эттэххэ, олус аҕыйах тираһынан бэчээттэммит уонна Россия ааҕааччытыгар кыайан тиийбэтэх мин моногра­фиям I кинигэтин, сатаатар, саха бүттүүн история­тын уонна кини обществота сайдыытын туһунан ааҕааччы уопсай өйдөбүлүн биллэ-көстө кэҥэтэр итиэннэ дириҥэтэр ис хо­һооннооҕун учуоттаан, хаттаан бэчээттиэххэ наада. Мин монографиям иккис кинигэтигэр Ва­силий Васильевич кэлиҥҥи уон сыллаах олоҕун уонна киэҥ өрүттээх, үрдүк таһаарыылаах үлэтин-хамнаһын ордук толорутук уонна сиһилии сырдатарынан норуот сиэрдээх ытыктабылын өссө үрдүк таһымҥа таһаарыа, тугу ситиспитэ, оҥорбута дириҥ билиниини ыла­рыгар бигэ тирэҕинэн буолуо диэн эрэнэр толору кыахтаахпын. Итиэннэ, биллэн турар, бүтүн Россия таһымнаах культура эйгэтин историятыгар биллэр-көстөр суолу-ииһи хаалларбыт уһулуччу дьоҕурдаах уонна талааннаах саха сүдү киһитэ төрөөбүт норуотун сөҕүмэр киэн туттуутунан буолуутугар кыттыылаахпынан сокуоннайдык киэн туттабын.

Ираида КЛИОРИНА,
СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ,
1996 сыл бэс-балаҕан ыйдара

Хомуйан оҥордо Иннокентий СЫРОВАТСКАЙ,
В.В. Никифоров аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэ бастакы лауреата

Чолбон. – 2020. – № 3